مشهور است 3 . از ميان هشت نسخه موجود اين كتاب لااقل در آغاز شش نسخه عبارتى از نسخهنويسان به چشم مىخورد كه دلالت بر آن مىكند كه كتاب كتاب تنزيل متعلق به عزيز نسفى است و داراى بيست فصل ( اصل ) است . اما على رغم يك چنين قرينه و نشانهاى كه در شش نسخه مذكور ديده مىشود ، در دو 4 نسخهء ديگر به مقدمهء كوتاه و مختصرى برخورد مىكنيم كه طى آن مؤلف به رسم معهود و با عباراتى نظير اين خود را معرفى كرده است : « و اما بعد چنين گويد اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزيز بن محمّد النسفى » . . . و اظهار مىدارد كه اين كتاب شرحى است بر كتاب تنزيل كه به استدعاى برخى از اصحاب نوشته شده ، زيرا فهم مطالب اين كتاب كه مشتمل بر لفظ اندك و معنى بسيار است براى آنان دشوار بوده ، و اشاره مىكند كه عنوان اين كتاب بيان التنزيل است و محتواى آن ، مانند كتاب اول يعنى كتاب تنزيل ، مشتمل بر بيست فصل است .
صرفنظر از اين مقدمه و تفاوتهاى مختصرى كه در چند فصل به چشم مىخورد ، متن هر دو اثر يكسان و مشابه است ، با اين تفاوت كه نام كتاب نخست كتاب تنزيل است و ناسخان هر شش نسخه نيز به اين امر تصريح كردهاند . ولى عنوان حقيقى اين رساله به هيچ وجه معلوم نيست . با توجه به طول و حجم اين اثر ، كاملا محتمل است كه اين كتاب روايت مفصلترى از يك اثر مختصر و اصلىتر يعنى همان كتاب تنزيل باشد ، هرچند كه اثرى بدين نام تاكنون يافته نشده و به دست ما نرسيده است . چنان كه بعدا توضيح خواهم داد اين اثر هرگز مبناى تأليف ديگرى بنام بيان التنزيل كه بعدها نگارش يافته و شرح آن باشد نيست ، بلكه همانطور كه ماريژان موله 5 گفته است احتمال دارد كه اين هر دو در واقع مراحل مختلف يا بخشهاى متفاوت يك كتاب جامع ديگرى باشد كه نسفى در دست نگارش داشته و به احتمال زياد دستمايه اوليه اين كتاب يك رساله كوتاه بنام تنزيل بوده كه شايد چيزى بيش از چند يادداشت مختصر نبوده است . اما بههرحال براى پرهيز از خلط و اشتباه ميان اين دو بيان من از متن قديمىتر و مفصلتر كه اكنون مورد بحث ماست با نام كتاب تنزيل ياد مىكنم .
و اما بيان التنزيل " ديگر " همين كتابى است كه اكنون براى نخستين بار چاپ مىشود .
نام بيان التنزيل يا بيان تنزيل ، برحسب قرائتهاى مختلفى 6 كه از آن شده است ، عنوانى است كه در مقدمه هر شش نسخه خطى كه از اين متن در دست است ، آورده
بيان التنزيل ( فارسى ) — صفحة نسفى و بيان التنزيل و پيشگفتار 8
مساهمون: عزيز الدين النسفي
صنسفى و بيان التنزيل و پيشگفتار ٨