2 - تأويل آيات قرآن : نسفى بسيارى از آيات قرآن را در آثار خود ذكر مىكند و به تناسب موضوع ، برداشت باطنى خودش را از آن شرح مىدهد . كمتر آيهاى در آثار او به كار رفته كه از ديدگاه او تأويل نگردد . طبيعى است كه بيان تمام آيات و شرح ديدگاه نسفى در اينباره ممكن نيست تنها به بيان نمونههايى اكتفا مىشود :
الف )
ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ
( القلم 1 / ) : از آياتى است كه چند بار در آثار نسفى با تعابيرى متفاوت تأويل شده است . از جمله در كشف الحقائق وى دربارهء اين آيه چنين مىنويسد :
« بدان كه مىگويند كه اجسام عالمى دارند و در عالم خود موجودند بىوجود ارواح يعنى در وجود خود محتاج به ارواح نيستند و ارواح عالمى دارند و در عالم خود محتاج به اجسام نيستند اما از اتصال هر دو فرزندان حاصل مىشوند . اين است معنى :
« ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ
. 119 »
ب )
مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى
. ( محمد / 14 )
دربارهء اين آيه شريفه كه جويهاى بهشت را وصف مىكند ، مىنويسد :
« بدان كه آب سبب حيات است و منفعت او عام است مر جمله را در جميع اوقات و مثل اين جويهاى آب در بهشت جويهاى « حيات » است كه عام است مر عموم اهل بهشت را . . .
و مثل اين جويهاى شير در بهشت جويهاى « علوم عوام » است كه مبادى و ظواهر علوم است . . . و مثل اين جويهاى عسل در بهشت جويهاى « علوم خاص » است . . . و مثل اين جويهاى خمر در بهشت « علوم خاص الخاص » است . . . 120 »
ج )
وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ وَ طُورِ سِينِينَ وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ
( التين / 1 - 3 )
دربارهء اين آيه شريفه مىنويسد :
« تين عبارت از دوات است كه درياى كلّ و جامع نور و ظلمت است ، « و الزّيتون » عبارت از عقل اول است كه قلم خداى است ، « و طور سينين » عبارت از فلك اول است كه عرش خداى است ، « و هذا البلد الامين » عبارت از انسان كامل است كه زبده و خلاصهء موجودات است و جامع علوم و مجمع انوار است . « بلد » از جهت آن مىگويند كه انسان كامل مصر