كم شدن او كم شود و لازم اين معنى آن است كه دو جسم باهم در يك مكان نتوانند بود . دوم آنكه قابل آن باشد كه جسم متمكن بتدريج منتقل شود از او به مكان ديگر و لازم اين معنى امكان وقوع حركت است در او . سوم آنكه ظرف متمكن باشد يعنى متمكن را به لفظ « فى » نسبت به او توان داد كما يقال الماء فى الكوز . چهارم آنكه امكنه باهم در وضع يعنى در جهات مختلف و متباين باشند . » ( گوهر مراد ، ص 128 - 129 ) لاهيجى ديدگاههاى متكلمان ، حكماى اشراق و مشاء و اختلاف آنها را تفصيل دربارهء مكان تشريح مىكند . ( براى تفصيل نگ : گوهر مراد ، ص 129 - 131 ) مطالب و نظرات نفسى دربارهء نسبت دادن مكان به خداوند بىتأثير از افكار تاج الدين اشنوى نيست . نگ : مجموعهء آثار فارسى تاج الدّين اشنوى ، ص 20
شرح
( 18 ) ص 152 س 13 - 14 : و هر يكى را مقامى معلوم است :
گويا برگرفته از اين آيه شريفه است :وَ ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ( الصافات / 164 - 166 )
( 19 ) ص 155 ، ص 12 : بدان كه مزاج تو مركب است از خاك و آب و هوا و آتش و . . . :
براى تفصيل در باب مزاج و كيفيت تركيب آن و آشنايى با ديدگاههاى نسفى و حكماء مشاء نگاه كنيد : دانشنامهء علايى ، طبيعيات ، ص س 78 - 83 ؛ كشف الحقائق ، ص 111 - 112 ؛ زبدة الحقائق ، ص 323
( 20 ) ص 156 س 17 : اى درويش راه به اين نور از اندر دل است . . . :
نسفى مانند ديگر عرفا علم ظاهر را با علم باطن مقايسه مىكند و علم ظاهر و نشانههاى آن يعنى قيل و قال را براى رسيدن به كمال كافى نمىداند . از ديدگاه او تنها علم باطن مىتواند انسان را از ورطهء غفلت رهايى بخشد . وى براى رسيدن به كمال و معرفت دو راه معرفى مىكند : يكى راه تحصيل و تعلّم و ديگر راه مجاهده و رياضت . در اين باب مىنويسد : « اى درويش يكى سالك آن است كه هر روز چيزى از آنچه ندانسته است بداند و ياد گيرد و يكى سالك آن است كه هر روز چيزى از آنچه دانسته است فراموش كند . در يك طريق وظيفه آن است كه هر روز چيزى از كاغذ سپيد سياه كند و در يك طريق ورد آن است كه هر روز چيزى از دل سياه سپيد گرداند . ( انسان كامل ص 92 - 93 ) او از بين اين دو راه كه يكى به ظاهر مربوط است و ديگرى به باطن ، راه دوم را مناسبتر مىداند . « اى درويش طريق يكى بيش نيست و اگر دو طريق است ، طريق مجاهده و اذكار به سلامتتر و نزديكتر