دشمن « 1 » درمىيابد و حافظه ، دوستى دوست را و دشمنى « 2 » دشمن را از وهم مىگيرد و نگاه مىدارد . [ 235 ب ] و متصرّفه « 3 » آن است كه تصرف مىكند « 4 » در مدركاتى كه مخزون است در خيال به تركيب « 5 » و تفصيل . مثلا چنانكه آدمى را « 6 » دو سر « 7 » تركيب كند و يا « 8 » آدمى با دو سر تصور كند يا آدمى را سر از تن جدا كند و آدمى بىسر تصور كند « 9 » . و اين قوت را اگر عقل ، كار فرمايد « 10 » ، متفكره گويند و اگر وهم كار فرمايد « 11 » ، متخيله گويند . و فرق ميان حس و عقل ، آن است كه حس ، ادراك خوش و ناخوش « 12 » مىكند و عقل ، ادراك نيك و بد مىكند « 13 » و بعضى گفتهاند « 14 » كه حس ، ادراك نفع و ضرّ « 15 » مىكند « 16 » و عقل ، ادراك انفع « 17 » و اضر « 18 » مىكند .
و « 19 » به نزديك اطبّا « 20 » حواسّ باطن سه بيش نيست : 72 تخيّل « 21 » و توهّم و تذكّر از جهت آنكه به « 22 » نزديك ايشان حسّ مشترك و خيال يكى است و محل وى مقدّم « 23 » دماغ است و وهم و متصرّفه يكى است و محل وى وسط دماغ است و حافظه و ذاكره يكى است و محلّ وى مؤخر دماغ است « 24 » .
فصل [ تقسيم محركه ]
بدان كه « 25 » محرّكه « 26 » هم « 27 » بر دو قسم « 28 » است : باعثه است يا فاعله . و قوت باعثه آن است كه چون صورت مطلوب يا مهروب در خيال [ 236 الف ] مرتسم شود « 29 » ، داعيه « 30 » و باعثه « 31 » قوت فاعله شود بر تحريك . و قوت فاعله آن است كه محرّك
هامش
( 1 ) . مت : دشمنى .
( 2 ) . مت : دشمن .
( 3 ) . اساس : متصرّف .
( 4 ) . مت : مىكنند .
( 5 ) . كد ، كب : ترتيب .
( 6 ) . كد ، كب : - را .
( 7 ) . اساس : سه ، كب : + را .
( 8 ) . مت ، كد ، كب : - يا .
( 9 ) . كد ، كب : - يا آدمى را سر از تن . . . تصور كند .
( 10 ) . اساس : فرمايند .
( 11 ) . اساس : فرمايند .
( 12 ) . كب : - و ناخوش .
( 13 ) . كد : - مىكند .
( 14 ) . مت : گفته .
( 15 ) . كد ، كب : ضرر .
( 16 ) . كد : نمىكند .
( 17 ) . كب : نفع .
( 18 ) . كد : - انفع و اضر ، كب : ضرر .
( 19 ) . مت : - و .
( 20 ) . مت : + مىگويند .
( 21 ) . كد : - تخيّل ، كب : - تخيّل و .
( 22 ) . مت ، كد ، كب : - به .
( 23 ) . كد ، كب : - مقدّم .
( 24 ) . كب : - و وهم و متصرّفه . . . مؤخر دماغ است .
( 25 ) . كب : + قوه .
( 26 ) . كد : محرّك .
( 27 ) . كد : - هم .
( 28 ) . كد : نوع .
( 29 ) . اساس ، كد ، كب : + و .
( 30 ) . مت : داعى .
( 31 ) . مت : باعث .