فصل « 1 » در بيان قوت محركه و مدركه « 2 »
بدان كه روح نفسانى كه در دماغ است ، بر دو قسم است : مدركه « 3 » است يا محركه « 4 » . و مدركه هم بر دو قسم است : در ظاهر است يا در باطن . آنچه در ظاهر است پنج قسم است [ 235 الف ] و آنچه در باطن است « 5 » هم پنج قسم است . يعنى حواس ظاهر « 6 » پنج است : سمع و بصر و شم و ذوق و لمس . و حواس باطن هم پنج است : حس مشترك « 7 » و خيال و وهم و حافظه و متصرّفه . و خيال ، خزينهدار « 8 » حس مشترك است و حافظه ، خزينهدار « 9 » وهم است . حسّ مشترك ، مدرك محسوسات است و خيال ، نگاه دارندهء محسوسات است و وهم ، مدرك معانى محسوسات است « 10 » و حافظه ، نگاه دارندهء معانى محسوسات است « 11 » . يعنى حس مشترك ، شاهد را درمىيابد و « 12 » وهم ، غايب را درمىيابد « 13 » . مثلا رنگ آب را بصر درمىيابد و طعم آب « 14 » را ذوق درمىيابد « 15 » و بوى آب را [ شم « 16 » ] درمىيابد « 17 » و آواز آب « 18 » را سمع درمىيابد « 19 » و سردى « 20 » آب « 21 » را لمس درمىيابد « 22 » و « 23 » اين جمله را « 24 » حس مشترك درمىيابد و در حس مشترك اين جمله ، جمعند و او را حس مشترك ، بعضى « 25 » از اين جهت « 26 » گفتهاند . و خيال ، اين جمله را از حسّ مشترك مىگيرد و نگاه مىدارد . و وهم ، معنى دوستى را در « 27 » دوست و معنى « 28 » دشمنى را در
هامش
( 1 ) . مت : باب .
( 2 ) . مت : مدركه و محركه .
( 3 ) . اساس : مدرك .
( 4 ) . اساس : محرك .
( 5 ) . كب : - است .
( 6 ) . اساس : + هر .
( 7 ) . كد ، كب : + است .
( 8 ) . اساس : دارد .
( 9 ) . اساس : دارد .
( 10 ) . اساس ، كد ، كب : - و وهم مدرك معانى محسوسات است .
( 11 ) . مت : - و حافظه نگاهدارندهء محسوسات است .
( 12 ) . اساس ، كد ، كب : - و .
( 13 ) . كد : - درمىيابد ، كب : دمى يابد .
( 14 ) . كد : او .
( 15 ) . كد : - درمىيابد .
( 16 ) . مت : شسم .
( 17 ) . اساس ، كد : - و بوى آب را شم درمىيابد .
( 18 ) . كد : او .
( 19 ) . كب : - مثلا رنگ آب را . . . سمع درمىيابد .
( 20 ) . مت : سرد .
( 21 ) . كد : او .
( 22 ) . كد : - درمىيابد .
( 23 ) . كد ، كب : - و .
( 24 ) . كد : - را .
( 25 ) . كد : جمعى ، كب : - و او را حسّ مشترك بعضى .
( 26 ) . كد ، كب : مرتبه .
( 27 ) . مت : - در .
( 28 ) . كد ، كب : - معنى .