( الموجود هو اللّه ) و حال آنكه پاسخ به اين سؤال كه عالم چيست ؟ اين است كه : جز خداوند چيزى وجود ندارد ( لا موجود سوى اللّه ) و نسفى اين مطلب را در كشف الحقائق به شيخ خود سعد الدين حمويه نسبت مىدهد كه البته جاى تأمل فراوان دارد . يكى از نكات قابل تأمل در اين پاسخ اينست كه عالم يا اساسا وجود واقعى ندارد و مانند سراب نيستى هستنماست ، و يا اينكه برعكس ، عالم چيزى نيست بجز نامى براى مراتب گوناگون يك حقيقت واحد ، يعنى ذات خداوند . بر اين اساس اهل وحدت در درجهء اول به دو دسته تقسيم مىشوند ، يك دسته آنها كه نافياناند يعنى منكران واقعيت وجود عالم ، و دسته ديگر مثبتاناند يعنى قائلان به وجود عالم . در واقع اين تمايز و تقسيمبندى در نظام فكرى نسفى نقش اساسى دارد و طايفهء موحدان تحت يكى از اين دو عنوان در آثار نسفى مورد اشاره قرار گرفتهاند . از جمله عناوينى كه در كشف الحقائق بر اين دو طايفهء اطلاق شده اصحاب نار و اصحاب نور است و اين عناوين در كتاب تنزيل به ترتيب در مورد سالك سوم و سالك چهارم نيز ذكر شده . در بيان التنزيل هريك از دو طايفه نافيان و مثبتان به دو گروه عوام و خواص تقسيم شدهاند و لذا بهطور كلى ما با چهار گروه فرعى مواجه هستيم كه در مقابل چهار گروه فرعى اهل وحدت در كتاب كشف الحقائق قرار دارند . 24
بهطور كلى مىتوانيم تقسيمبندى آراء دهگانهاى را كه نسفى در آثار خود مورد بحث قرار داده به شكل زير ترسيم كنيم :
على رغم اصرار قابل توجه نسفى در اتخاذ موضع بىطرفانه در ميان هريك از اين طوايف كاملا مىتوان دريافت كه او بيش از همه به طايفهء موحدان ، خصوصا خواص از موحدان دلبستگى دارد . در كتاب حاضر ( اصل اول ) آراى اين دسته در باب ذات و وجه و نفس حق تعالى به طرز روشنى مورد بحث قرار گرفته است . او مىنويسد : « اكنون كه اين مقدمات را دانستى بايد بدانى كه هرگز چنين نبوده كه ذات و نفس و وجه خداى تعالى نبوده و نباشد . نفس خداى از ذات خداى پيدا آمد و وجه خداى از نفس او . وجه خداى
بيان التنزيل ( فارسى ) — صفحة نسفى و بيان التنزيل و پيشگفتار 14
مساهمون: عزيز الدين النسفي
صنسفى و بيان التنزيل و پيشگفتار ١٤