مقدمه
كتاب بيان التنزيل يكى از آثار مهم عزيز نسفى و در بردارندهء يك مقدمه ، ده اصل و يك خاتمه است و مباحث عرفانى و حكمى را در بر مىگيرد . اين كتاب با كشف الحقائق و تنزيل - كه به اشتباه با بيان التنزيل وى يكى شمرده شده - پيوستگى دارد . او انگيزه تأليف اين كتاب را چنين شرح مىدهد :
« جماعت اصحاب كثرهم اللّه تعالى با اين درويش اشارت كردند كه مىبايد ما را كتابى جمع كنى كه بزرگتر از كتاب تنزيل باشد و خردتر از كتاب كشف الحقائق بود كه كتاب تنزيل از روى الفاظ بهغايت مختصر است و ما به اين سبب تمام معانى وى را در نمىتوانيم يافتن و كشف الحقائق بهغايت مطوّل است و ما هم به اين سبب تمام معانى وى را ضبط نمىتوانيم كرد . » ( بيان التنزيل ، ص 141 )
در معرفى كتاب كشف الحقائق گفته شد كه نسفى بنا به دلايلى از جمله ديدن خوابى كه در آن پيامبر ( ص ) بر او ظاهر شدند و به راهنمايى وى پرداختند ، سه رساله پايانى و خاتمهء آن كتاب را در اختيار ديگران قرار نداد . بيان التنزيل در كنار امتيازهاى فراوان از اين جهت نيز اهميت دارد كه بخش عمدهاى از مطالب كشف الحقائق كه امروز در دست نيست ، در خود جمع كرده است و ديدگاههاى نسفى را در اينباره معرفى مىكند . در مقام مقايسه مىتوان موارد تشابه كشف الحقائق و بيان التنزيل را چنين بيان كرد :
الف ) محتواى رساله دوم كتاب كشف الحقائق با عنوان « در بيان انسان و آنچه تعلق به انسان دارد » در اصل سوم كتاب بيان التنزيل با عنوان « در معرفت انسان » بيان شده است .