مستقيما از جوهر اول يعنى عقل كه مبدأ عالم امر است پديد آمده و اين دو يعنى جسم و عقل گوهر اصلى عالم خلق و امر هستند و ركن اصلى موجودات محسوب مىشوند .
طبق گفتهء نسفى از باقيمانده و يا به تعبير او از زبده و خلاصهء اين دو گوهر بنيادين است كه عقل اول و فلك اول تكوين يافتهاند و اين دو نيز به نوبهء خود مصدر عقل دوم و فلك دوم مىباشند و اين فرايند تكوين تا آخرين مرحله كه منتهى به عقل نهم و فلك نهم مىشود ادامه دارد و در آخرين رتبه طبايع چهارگانه و عناصر اربعه قرار دارند . از آنجا كه در سراسر اين رساله نام هيچ شخصى ذكر شده دقيقا معلوم نيست كه پيروان اين عقايد چه كسانى هستند ، اما بههرحال احتمال دارد كه اين آرا برگرفته از نظريه جهانشناسى حميد الدين كرمانى ( متوفى به سال 411 هجرى ) باشد كه از رجال برجسته اسماعيليه بوده است 20 . بايد توجه داشت كه اين نظريه در كتاب كشف الحقائق مورد بحث قرار نگرفته اما در آنجا اهل حكمت به دو طايفه تقسيم شدهاند اول اتباع ابن سينا و دوم مخالفان او كه از ايشان بهعنوان اهل تناسخ 21 تعبير شده اما از طرف ديگر برخى از آراى مطرح شده در كتاب تنزيل كه به سالك دوم نسبت داده شده كمابيش با رأى خواص از اهل حكمت مطابقت دارد .
مطالب مربوط به اهل وحدت در اصل دوم از كتاب حاضر مورد بحث قرار گرفته و از آنان بهعنوان گروهى از طباعيه يا دهريه تعبير شده زيرا به عقيده عوام از اهل وحدت ، جوهر اول عقل نيست بلكه عنصر خاك است كه در مقابل آن طبيعت قرار دارد . خاك مظهر عالم خلق است و طبيعت مظهر عالم امر و تكوين ساير عناصر و افلاك نهگانه به طريق معكوس ، يعنى از پايين به بالا صورت مىگيرد .
نسفى اين بحث را تقريبا بهطور مفصل مطرح كرده و در كشف الحقائق آراى آنان را در مقابل آراى اهل حكمت قرار داده است 22 . اما از طرف ديگر در كتاب زبدة الحقائق بجاى خاك سخن از هيولاى اول به ميان آمده كه از نظر اهل وحدت جوهر نخستين محسوب مىشود . 23
بهطور كلى بايد گفت نسفى هرگز از تكرار اين نكته خسته نمىشود كه اهل وحدت آنهايى هستند كه معتقدند حقيقت يكى بيش نيست و اين حقيقت واحد همان وجود است كه عين ذات حق تعالى است . در آغاز كتاب حاضر گفته شده كه پاسخ اهل وحدت به اين پرسش كه خدا چيست ؟ اين است كه : آنچه حقيقتا موجود است خداوند است
بيان التنزيل ( فارسى ) — صفحة نسفى و بيان التنزيل و پيشگفتار 13
مساهمون: عزيز الدين النسفي
صنسفى و بيان التنزيل و پيشگفتار ١٣