پيرو عقل گردد ، اين مدركات هفتگانه با مدرك عقل " هشت در " بهشت را تشكيل مىدهند و باب راحت و آسايش را بر او مىگشايند 20 . او در كتاب انسان كامل ، حقيقت بهشت را موافقت و يافتن مراد و حقيقت دوزخ را مخالف و نايافتن مراد تعبير مىكند و اقوال و افعال پسنديده و اخلاق حميده را درهاى بهشت و اقوال و افعال ناپسنديده و اخلاق ذميمه را درهاى دوزخ برمىشمارد و مىگويد كه هر خوشى و راحتى از اقوال و افعال پسنديده و اخلاق حميده به انسان مىرسد و هر رنج و ناخوشى از اقوال و افعال ناپسنديده و اخلاق ذميمه نصيب آدمى مىگردد 21 . او در تفسير آيهء شريفهء
مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى
( محمد / 15 ) اشاره مىكند كه حيات بعضى از انسانها همچون اطفال و ابلهان است و هيچ علومى را درك نمىكنند . گروه ديگرى از انسانها علوم را ادراك مىكنند و بر سه قسمند : عوام ، خواص ، و خاص الخاص . عوام خلق به مبادى و ظواهر علوم رسيدهاند و خاص الخاص به حقايق و غوامض علوم دست يافتهاند و خاص خلق بين اين دو گروه قرار مىگيرند . وى مانند ابن سينا تأكيد مىكند كه لذت و راحت بعد از مرگ ، هيچ نسبتى با لذت و راحت پيش از مرگ ندارد و رنج و عذاب اين دو عالم نيز باهم متفاوت است . او جوىهاى مذكور را در اين آيه تفسير مىكند و بهره اطفال و ابلهان را ، جويهاى آب و نصيب عوام را ، جويهاى شير برمىشمارد و خاصان را از جويهاى عسل و خاص الخاص را از جويهاى خمر بهرهمند مىداند 22 . طوبى درخت عقل و زقوم درخت طبيعت تأويل مىشود و ثواب و پاداش را ميوهء درخت طوبى و عقاب و عذاب را ثمرهء درخت زقوم برمىشمارد و اعتقاد دارد انسان مىتواند از هر دو درخت شاخهاى در خانهء وجود خويش پرورش دهد . او ثواب و عقاب را ثمرهء درخت وجود انسان مىداند و در اين باب چنين مىنويسد :
« بدان كه پروردن اين درخت بلكه نشاندن و بزرگ گردانيدن اين درخت به دست توست از جهت آنكه هر فعلى كه از تو در وجود مىآيد به تدبير و انديشهء عقل است و در آن فعل ، منع هواى نفس است پس چنان است كه شاخى بر طوبى وصل كردى بلكه درختى