صباحا ظهرت ينابيع الحكمة من قلبه على لسانه سرچشمه دل را محل پديد آمدن علم و معرفت مىداند 60 .
نسفى در تشريح عروج اهل تصوف ، سه اصطلاح جذبه ، سلوك و عروج را به ترتيب كشش ، كوشش و بخشش مىداند و به تشريح عروج انبيا مىپردازد . از نظر او مقامهاى انسانى ده مقام است و هركدام داراى جذبه ، سلوك و عروجى مخصوص به خود است . او با بيان اينكه در سلوك ، شناختن طاعت و معصيت ، اهميت بسيار دارد ، روشن مىسازد كه در مقامهاى دهگانه انسانى ، از طاعت و معصيت تعاريف و تعابير متفاوتى ارائه مىگردد . و با طرح داستان خضر و موسى و تفسير حسنات الابرار سيئات المقرّبين روشن مىسازد كه مريد ، طاعت و معصيت را در هر مقامى نمىشناسد ، بنابراين هيچگاه نبايد بر شيخ اعتراض كند 61 .
بر پايه رعايت سلسله مراتب تخليه ، تحليه و تجليه او معتقد است كه سالك ابتدا بايد حجابها را از پيش رو بر دارد تا به مقامهاى عرفانى دست يابد . وى اصل همهء حجابها را چهار چيز مىداند : دوستى مال ، دوستى جاه ، تقليد پدر و مادر و تعصب و اصل مقامهاى معنوى و عرفانى را نيز چهار مقام برمىشمارد : اقوال نيك ، افعال نيك ، اخلاق نيك و معارف و تشريح مىكند كه وقتى آن حجابها از مسير سالك برداشته شد ، رسيدن به اين مقامها - كه كمال محسوب مىشود - ساده و ممكن مىگردد 62 .
او با بيان آداب اهل تصوف 63 دربارهء محورهاى مهم عرفانى مطالب مبسوطى را مطرح مىكند از جمله : معرفت شيخ و علامات او 64 شرائط ارادت و مريد 65 ، شرائط چلهنشينى 66 ، فوائد سفر 67 ، آداب طعام خوردن 68 ، ماجرا گفتن 69 ، آثار و اهميت صحبت دانا 70 ، شرائط خدمت 71 ، مراتب زهد و فقر 72 ، توكل 73 ، انواع و آداب ذكر 74 ، آداب سماع 75 ، وجد ، تواجد ، كشف ، مشاهده ، عيان ، تجلى ، وارد ، حال و مقام 76 ، آداب خانقاه 77 و . . .
يكى از مباحثى كه در اين زمينه در آثار نسفى جايگاه ويژهاى يافته ، عشق و محبت است كه دربارهء آن نكتههاى بديعى را مطرح مىكند . او مقدمه محبت را علم و معرفت خدا مىداند و با بيان المحبّة نهاية علم العبد الى اللّه تعالى و العشق افراط المحبّة حد و اندازهء محبت را نسبت به خدا با ميزان معرفت او مرتبط مىداند . وى معرفت
بيان التنزيل ( فارسى ) — صفحة 87
مساهمون: عزيز الدين النسفي
ص٨٧