مقدمه كتاب بيان التنزيل كنونى كه مورد بحث ماست ، با تعابير كاملا متفاوتى غير از آنچه شيوه مرسوم نسفى براى معرفى خود بوده مواجه مىشويم . علاوه بر اين نام مؤلف نيز به صورت « عزيز الملة و الدين عبد العزيز محمّد نسفى » ذكر شده كه البته هرچند چنين تركيبى از اسامى و القاب در يكى از نسخههاى كشف الحقائق 9 سابقه دارد ، اما كاملا غير عادى و خلاف عادت است . از اين گذشته از لحن القول نگارنده كه از خود با ضمير اول شخص مفرد ياد مىكند ، چنين استنباط مىشود كه نگارنده هنوز زنده بوده است .
بههرحال على رغم همسانى نسخههاى موجود اين كتاب از حيث مقدمه ، در اينكه آيا واقعا اين خود نسفى بوده كه آخرين سطور را نگاشته و يا اينكه خود او اين اثر را بيان التنزيل ناميده ، جاى ترديد است . ولى هيچيك از اينها بدان معنا نيست كه اين كتاب يك اثر جعلى است . با يك نگاه مختصر به محتواى كتاب بيان التنزيل كاملا معلوم مىشود كه اين اثر روايت فشرده و موجزى از بخشهاى گوناگون كتاب تنزيل و كشف الحقائق است و سبك نگارش و نوع اصطلاحات و تعبيرات تا حد زيادى مشابه كتاب اخير است .
با توجه به عناوين فصول و ترتيب تقدم و تأخّر آنها شباهت آشكارى ميان بيان التنزيل و بخش اول كتاب تنزيل وجود دارد . عناوين فصول و ترتيب اجزاى كتاب بيان التنزيل عبارتند از :
1 - در باب خداوند ، 2 - در باب عالم ، 3 - در باب انسان ، 4 - در باب نبىّ و ولىّ ، 5 - در باب معجزات انبياء و كرامات اولياء ، 6 - در باب وحى انبياء و الهام اولياء ، 7 - در باب كلام اللّه و كتاب اللّه ، 8 - در باب ليلة القدر و يوم الحشر ، 9 - در باب موت و حيات ، 10 - در باب معاد .
و حال آنكه عناوين فصول دهگانه بخش اول كتاب تنزيل عبارتند از :
1 - در باب خداوند ، 2 - در باب عالم ، 3 - در باب فرشتگان ، 4 - در باب انسان ، 5 - در باب نبىّ و ولىّ ، 6 - در باب صاحب شريعت و صاحب حقيقت ، 7 - در باب معجزات انبياء و اولياء ، 8 - در باب وحى انبياء و الهام اولياء ، 9 - در باب موت و حيات ، 10 - در باب معاد .
چنان كه ملاحظه مىشود فصول هفتم و هشتم بيان التنزيل در كتاب تنزيل وجود ندارد اما معادل آنها در كتاب كشف الحقائق وجود دارد . در واقع فصل هفتم بيان التنزيل كه در باب كلام اللّه و كتاب اللّه است مطابق فصل هشتم كتاب كشف الحقائق است و اين يكى از آن سه فصلى است كه تاكنون به دست ما نرسيده هرچند كه مضمون و محتواى آن بهطور مختصر در فصل اول مورد بحث قرار گرفته است 10 . و اما فصل هشتم
بيان التنزيل ( فارسى ) — صفحة نسفى و بيان التنزيل و پيشگفتار 10
مساهمون: عزيز الدين النسفي
صنسفى و بيان التنزيل و پيشگفتار ١٠