واژگان
در روح الارواح واژههاى مفرد ديرينه به ندرت به كار رفته است ولى از نظر تركيبات ، تعبيرات و كنايات فارسى ، نگاشتهء مزبور يكى از پرواژهترين آثار كهن زبان فارسى است . اندك بودن مفردات در روح الارواح شگفتىآور نيست ؛ زيرا متن كتاب نشان مىدهد كه هرچند سمعانى پارهاى از صنايع ادبى را در نظر داشته و به آرايش كلامش بىتوجه نبوده ، ولى بدون ترديد هر آنچه بر قلم او آمده وحى قلب او بوده و از جوش درون او برخاسته است . اما همچنان كه ياد كرديم كتاب سمعانى از نظر اشتمال آن بر چندين صد واژهء تركيبى و كنايى ، يكى از آثار ارزشمند زبان فارسى است . به پارهاى از واژههاى مفرد و مركب و تعبيرات آن توجه كنيد :
1 . مفردات
/ آويزش ( تعلق و پيوستگى به عالم خلق ) : باللّه العظيم اگر مصطفى را از مشرق تا مغرب ذرّهاى آويزش مانده بودى هرگزش به آسمان راه ندادندى
b
190 ، افكندگى ( خضوع )
b
174 ، اكنونى : مادر و پدرت اكنونىاند و كار ما با تو ازلى است
b
142 ، بپر ( پرّنده )
a
98 ، برانگيزيدن ( دور كردن ، راندن )
b
168 ، برداشتگى ( نواختن ، بركشيدن ، دستگيرى ) : و هر كه نه غم از شادى بازداند و نه شادى از غم ، اينك برداشتگى ما
b
190 ، برگ ( قصد ، آهنگ ) : هر كه را برگ ماست گو درد و غم و اندوه را ساخته باش
a
198 ، بيستگانى
b
190 ، بيوس ( انتظار ) :
بىجستوجوى و بىبيوس كرامت مكالمت يافت
a
129 ، پالگانه
a
110 ، پالونه
b
8 ، پذيرفتارى
a
165 ، پردگى : تا سرّ سجدهء ايشان از پردگى به صحرا آيد
b
151 ، پروندوش ( تلفظى است از پرندوش ، ديشب )
b
153 ، پيسه ( پيس ، پس ، مرض برص )
a
131 ، خوهل كردن ( سست كردن ) : برويد و آن بند عبّاس خوهلتر كنيد 204
b
، دهندگى : صفت ما دهندگى است نه خواهندگى
b
204 ، رستى ( غذا به تنهايى خوردن و از ديگران مضايقه كردن ) : ذرّه ذرّيت را دعوت مىبايد كه رستى در شرط نيست
a
60 ، يا موسى ! شرط نيست كه رستى كنى
b
97 ، روايى
b
98 ، شوينده : او را به تفرقه در ميفكن شوينده و نمازكننده را با او كار نيست
b
187 ، كلاته ( ده كوچك ) 80
a
، كلك ( دكمه ) : كلك گريبان
a
87 ، گذشت ( پس ) : اين آن است كه از گذشت ما از او بزرگتر نيست
b
151 ، لوك ( شل )
a
73 ، لويشه
b
83 ، ماندگى : پير زن را خواب ببرد از ماندگى
b
194 ، ماهار
a
99 ، ميتين ( تيشه )
a
55 ، يارگى ( توانايى ، قدرت ، زهره )
a
100 ، ماهان ( ماه ) : يك ماهان برآيد كه از حجرات مصطفى دودى برنيايد
b
150 ، اندهان : زاويهء اندهان ، كلمهء اندهان
a
9 ، رسيدن ( سزاوار بودن ) : او را