تا اختلاف ميان زهد و عشق و به هوش و بىهوش را - كه در سطور بالا گفتيم همراه با نصّ التّحبير و روح الارواح ببيند .
باب فى معنى اسمه الحفيظ
الحفيظ اسم من اسمائه جلّ و عزّ ، ورد به الخبر فى نصّ القرآن . قال اللّه تعالى : و هو على كل شيء حفيظ . و هو حفيظ فعيل مبالغة من الفاعل ، و هو الحافظ لعباده فى جميع الاحوال ، و الحافظ للسّماوات و الارضين . قال اللّه تعالى :
وَ لا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ
. و قال تعالى
يُمْسِكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا
فهو رافع السّماء بلا عمد و حافظها بعد الغيبة عن شهود النعمة بشهود المنعم . « 68 »
در شرح اسم مذكور - كه قشيرى با چنين اختصارى به گزارش آن پرداخته است - در روح الارواح با تفصيل و تقريبا ده برابر التحبير به آن توجّه داده شده ؛ به طورى كه نه تنها بحث پيرامون معنى فارسى و ديگر مباحث لفظى آن اسم در دو كتاب مورد بحث ، تفاوت چشمگير دارد ، بلكه در نگاشتهء سمعانى از علّت انذار محمد ( ص ) خويشانش را ، و اعتماد مطلق بر حق تعالى ، و اعراض از خلق ، تحريم خون ريختن در حرم ، مقام خوف و رجا ، شكايت و انواع سهگانهء آن از ديدگاه عرفان و ديگر نكتههاى عرفانى ياد شده است كه هيچيك از الفاظ و مفاهيم آن در التحبير ديده نمىشود . بنابراين روح الارواح نه تنها « ترجمه مانندى » از التحبير نيست بلكه حتى مىتوان در اظهار نظر شادروان فروزانفر كه نظر داشتن سمعانى را به التحبير با قيد « البته » مقيد كرده است ترديد كرد ، و گفت كه : شايد صاحب روح الارواح به پارهاى از نكات التحبير توجه كرده و بعضى اقوال عرفانى را از نگاشتهء قشيرى برگرفته باشد .
8 . اهميت روح الارواح
گفته شد كه روح الارواح يكى از شاهكارهاى ديرينه و كهن زبان و ادب فارسى است كه هرچند در نخستين سالهاى دههء چهارم از سدهء ششم هجرى از خامهء ديدهورى مروى ، كه به علوم عصرى و پسندهاى خانقاهى پيران متقدّم و نزديك به روزگار خود ، و بهطور كلّى با زبان علم و زبان سرّ آشنا بوده ، ريخته شده است ولى
هامش
( 68 ) - التحبير فى علم التذكير ، خطّى ، توبينگن ، عكس شمارهء 3659 - 3760 كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران .