شخصى در وجود آورده كه اگر گرسنه است ديوانهاى ، و اگر سير است مستى ، و اگر خفته است مردارى ، و اگر بيدار است متحيّرى بىسرمايهاى ، كه در هيچ حال از احوال و در هيچ مقام از مقامات به پاكى انگشت بر وى نمىتوان نهاد . عجز قرين او شده و ضعف صفت لازم وى گشته ، اگر گرد معرفت گردد گويند : و ما قدروا اللّه حقّ قدره . و گر گرد عبادت مىگردد گويند :
وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ .
وگر از هر دو ، قدم باز كشد خطاب مىآيد كه
إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ .
و گر شفيعى طلبد اين ندا مىآيد كه
مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ .
و گر خواهد كه به سرمايهء خويش جايى رسد اين تيغ قهر از نيام عزّت برمىكشند كه
وَ قَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً .
اگر مثالى طلبد گويند : ليس كمثله شىء و اگر جايى طمعش افتد داغ جلال بر مىنهند كه
لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ
و گر به خودش نگرش افتد /
b
16 / اين تازيانه مىزنند : لئن اشركت ليحبطنّ عملك و اگر خواهد كه عزّى طلبد اين خطاب مىكنند :
فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً *
الكبرياء ردائى و العظمة ازارى فمن نازعنى فى شىء منهما عذّبته . وگر خواهد كه به گوشهء بيرون گريزد اين ندا مىآيد كه
هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ .
و گر خواهد كه با خود سودايى گويد رقبا و حرّاس نشاندهاند كه
ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ .
و گر خواهد كه از ظاهر روى باز كشد و در زاويهء دل خود سر و كارى سازد و هوسى پيمايد ، خطاب مىآيد كه
يَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفى .
و گر مفرّى جويد و رخنهاى ، گويند : اليه المصير . و گر خواهد كه سخنى گويد ، گويند :
لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ
بيت
اين همه مىكند و ليك از بيم * مرد را زهره نى كه آه كند
زانكه رويش به سان آيينه است * آه آيينه را تباه كند 24
شعر
لم يكثرون تطلّبا لهلاكهم * و هم يرونك بكرة و اصيلا
و لو انّهم نظروا با عين ودّهم * نظروا اليك لهللوا تهليلا
يا لابسا حلل المحاسن انّنى * البست قالا فى هواك و قيلا
اى تو در بلاى خود بمانده و عالم در بلاى تو مانده ، مصطفى را گفت : بعثتك لابتليك و ابتلى بك . يا محمد ترا فرستادم تا در بلا افكنم و خلق را به تو در بلا افكنم ، تيغ برگير ، مردانهوار