بود اگر چشيده بودى همچنانكه بو على و ديگران كه مطعون بيگانگان آمدند او نيز مطعون و سنگسار بودى در ميان خلق » « 1 » . به همين جهت خود را مانند بو على كافر و مطعون مىداند و مىگويد : « آخر شنيدهئى كه هر كه با كافر نشيند كافر شود ؟ اگر صحبت من ترا هيچ اثرى نكردى جز آنكه اگرچه حلولى معنوى نباشى بارى حلولى مجازى مىباشى . چه گوئى آنها كه مرا بىدين مىدانند و تو بر دين من باشى چه گوئى تو نيز بىدين نباشى . ايشان را معذور دار - قل اللّه : ثمّ ذرهم » « 2 » .
2 - عين القضاة شيخ و مرشد
گرچه عين القضاة در ده سال آخر عمر خود مهمترين تأليفات يعنى كتاب تمهيدات را نوشته است ولى در طول اين مدّت بيشتر اوقات خود را صرف ارشاد مريدان و راهنمائى سالكان مىكرده است . اين ارشاد گاهى به صورت مجالس درسى و وعظ ، و زمانى بطريق مكاتبه انجام مىشده و گاهى بر اثر خستگى چند ماه متوالى از فعاليتهاى ارشادى و نوشتن مكاتيب عاجز مىمانده است . اين حقيقت را قاضى همدانى چنين بيان مىكند : « هر روز هفت يا هشت مجلس علم رنگارنگ با خلق مختلف گفته باشم كه در هر مجلس از آن و اللّه اعلم كمتر از هزار كلمه نگفته باشم و ندانم كه سر در زبان بازم يا در قلم . وقت باشد كه دو سه ماه برآيد نه درس مهم توانم گفت و نه نيز چيزى توانم نوشت و من در آن كارم چرا چنين مىرود و دولت علم و روزگار مسلمان ضايع مىكنم ؟ چه توان كرد ! » « 3 »
عين القضاة مرشد كجا زندگى مىكرده ؟
از بعضى نامهها كه به مريدان خود نوشته است معلوم مىشود كه مريدان او
هامش
( 1 ) - تمهيدات ص 250 .
( 2 ) - تمهيدات ص 328 .
( 3 ) - مكتوباتMTص 284 .