كرده است ، ( مثلا :
a
133 /
T
،
b
135 ،
a
146 ) كه يادآور كلمات خواجه عبد اللّه انصارى است . كلمات قصار خواجه حكيم سمرقندى در روزگارش در ميان واعظان و صوفيان رايج بوده و در متونى كه به همّت واعظان و صوفيان اين دوره نوشته شده ، مكرّر نقل مىشده است . ابو اللّيث فقيه سمرقندى ( م : 373 ه ) در تنبيه الغافلين كه به عربى تأليف شده ، تنها موردى كه گفتار فارسى را نقل كرده ، گفتار خواجه حكيم سمرقندى است : « قال الحكيم بالفارسية : به كودكى بازى ، به جوانى مستى ، به پيرى سستى ، خدا را كى پرستى ؟ » « 1 » در گزيدهء سرخسى و مرتع الصالحين و زاد السالكين اوزجندى نيز مكرّر اقوال او نقل شده است . « 2 » چون آهنگ كلمات ابو القاسم حكيم سمرقندى در همهء متون يكدست است ، نمىتوان گمان برد كه اصل كلمات به عربى بوده و مؤلفان بعدى به فارسى برگرداندهاند . « 3 » مثالى كه از تنبيه الغافلين آورديم ، مؤيّد اين موضوع است . چند مثال از گزيدهء سرخسى مىآوريم كه بتوان با كلمات خواجه حكيم سمرقندى در ارشاد سنجيد .
هامش
( 1 ) . تنبيه الغافلين ، باب « هول الموت و شدته » ، ص 16 ، در چاپ مورد نظر مصحّح عرب نتوانسته كلمات فارسى را درست بخواند . ضبط او بدينگونه است : يجوانى مسنى ، بيبرى ستى . . . ؛ يكى از ديگر منابع عربى ماوراءالنّهر كتاب مطلع النجوم و مجمع العلوم تأليف ابو حفص نجم الدين نسفى ( م 537 ه ) صاحب القند است كه در آن استشهاد به اشعار فارسى شده است . از جمله اشعار دقيقى ، عماره ، عنصرى ، قمرى ، آغچى ، شطرنجى ، مسعود لاهورى ، اخترى ، برهانى ، عبد الواسع جبلى ، عبد الصمد ، نظرى . نسخهء خطى مطلع النجوم در كتابخانهء رضا ، رامپور [ شماره ياد نشده ] موجود است ر ك : مقالات عرشى ، ص 281 - 303 .
( 2 ) . گزيده ، ص 285 به كمك فهرست اعلام ؛ مرتع الصالحين و زاد السالكين ، ص 679 - 680 به كمك فهرست اعلام .
( 3 ) . اوزجندى در مرتع الصالحين و زاد السالكين ، ص 216 ، 257 از دو كتاب حكيم سمرقندى منقولاتى دارد ، يكى مناجات نام دارد كه شايد فارسى بوده و ديگرى مستخلص كه شايد عربى بوده است . آقاى نجيب مايل هروى عقيده دارد ، كه آثار ابو القاسم حكيم سمرقندى كه بعضى از آنها عربى بوده است و بعضى پارسى يا پارسى شده ، به نزد محققان معاصر ما شناخته نبوده است . ايشان مخصوصا به مقالهء « ابو القاسم حكيم سمرقندى » در دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج 6 ، ص 158 - 162 اشاره دارند كه مقالهنويس به آثار فارسى حكيم توجه نداده است . و دارا شكوه در سكينة الاولياء ( ص 79 ) تفسير سمرقندى را به خطا به جاى ابو اللّيث سمرقندى به حكيم سمرقندى نسبت داده است . ر . ك : اين برگهاى پير ، صفحه يازده ، 597 - 598 .