در سه فرسنگ بود . . » ( ص 254 ) . و ممالك و مسالك : « و شهر بزرگ صغد سمرقند است . . . و نيز در آن شهر قلعهاى هست و در آن قلعه چهار در ساخته هست . . . و آنچه از طرف جنوب است آن را دروازهء كش مىخوانند و كش شهرى خوش و نزه است و آن را بازارهاى بزرگ هست و خانههاى خوش . » ( ص 338 ) و نيز : حدود العالم ، 108 .
ص 108 /
b
70 : ورغسر : نسبت خواجه ابو زكريا در هر دو نسخه به « ورغرى » ضبط شده است (
a
48 /
P
،
b
70 /
T
) كه احتمالا « ورغسرى » بوده است يعنى منسوب به ورغسر / ورغسر . شريف ادريسى دربارهء آن گويد : « ورغسر ، و من رساتيق سمرقند بنجيكث و بها منبر و هى مدينة عامرة حسنة البقعة و لها رستاق كبير ينسب اليها و هو فى نهاية من الخصب و بينها و بين سمرقند مدينة ورغسر و هى مدينه صغيرة كثيرة المتنزهات عزيزة الفواكه و لها رستاق يخرج اليه خليج من نهر سمرقند فيسقى جميع مزارعة و غلاته و بينه و بين سمرقند اثنا عشر ميلا ويلى بنجيكث جبال الشاوذار و هى فجاج ذات أنهار جارية تسقى ضياعا و مزارع و بقفارها صيود عدة اجناس و بين الشاوذار و ورغسر فيما يلى سمرقند رستاق ما يمرغ و رستاق سنجرفغن و هذه كلها رساتيق مشتبكة الأشجار كثيرة القرى عذبة المياه و من سمرقند أيضا الى كبوذنجكث ستة أميال و كبوذنجكث مدينة حسنة البقعة كثيرة الخصب طيبة المزارع . » نزهة المشتاق ، ج 1 ، ص 502 .
در ناحيهء سمرقند دوازده رستاق وجود داشته كه يكى از آنها ورغسر است . ر . ك : تركستاننامه ، ج 1 ، ص 226 . نيز : حدود العالم ، 108 ؛ ممالك و مسالك ، 340 ؛ مسالك و ممالك ، 239 ، 250 ، 251 ، 272 .
ص 110 /
a
72 : شعر
كآنچه افزون ازين بود آزست * آز را خاك سير تواند كرد
ترجمان البلاغه ، ص 119 مصراع دوّم به گونهء « آز را خاك سير داند كرد » دارد . تفسير سورآبادى ، 1 / 595 نيز اين بيت را دارد . و سنايى در حديقه ، 535 آن را تضمين كرده است :
راست گفت اندرين حديث آن مرد : * « كاز را خاك سير داند كرد »
ر . ك : محمّد رضا شفيعى كدكنى ، « دربارهء ترجمان البلاغه » مجلهء دانشكدهء ادبيات و علوم انسانى