بنده نيكوكردار گردد ، چه مولى تعالى خبر داده است قوله تعالى :
« إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ »
[ الاعراف / 56 ] . پارسى تازى آن بود كه رحمت مولى تعالى نزديك است به نيكوكرداران . و تأويل اين آيت دو نوع كردهاند : يكى آنكه چون نيكوكردارى بنده درست گردد ، رحمت مولى تعالى به وى نزديك گردد . و ديگر آنكه چون رحمت مولى تعالى به دل بنده برسد بنده نيكوكردار گردد . چون كسى بينى كه بدكردارى مىكند ، دليل آن است كه رحمت مولى تعالى بر دل وى بسيار نيست و ديگر اثر رحمت آن بود كه بر تن خويش رحم كند ، و بر برادر مسلمان ، چه به خبر آمده است از رسول - عليه السّلام - چنين گفت كه به بهشت اندر نيايد مگر آنكس كه اندر دل وى رحم بود . پرسيدند كه هيچكس نيست از ما كه در دل وى رحم نيستى ؟ رسول گفت - صلى اللّه عليه و سلّم - كه آن رحم خاصّ را نمىگويم كه كسى را بر فرزند و زن خويش رحم باشد ، چه رحم عام گويمى كه كسى را در دل رحم بود كه او را بر همه آفريدهها رحم آيد . و اهل معرفت چنين گفتهاند كه رحم از رحمت مولى تعالى خيزد ، هرچند بر دل رحم بيشتر شود ، بنده بر تن خود و با خلق بارحمتر شود و رحم عادتى بود و حقيقى بود و بيان اين به جايگاه وى كرده شود . ان شاء اللّه .
چون كسى بينى كه بر تن خويش رحم نكند و به معصيت دليرى كند و بر خلق بىرحمى كند ، پديد آيد كه اين وعدهء سيصد و شصت نظر رحمت به حقّ وى نيست . و اللّه اعلم . و فايدهء شناختن اين در جهان آن بود كه چون خويشتن را درجهء فروتر بينى در مسلمانى آن كرامتها كه به حقّ آن كسانى آمده بود كه به درجهء برتر بوند از خلق چشم ندارى و جهد كنى و از مولى تعالى يارى خواهى تا به درجهء برتر رسى ، به شرط آنكه خويشتن را از شكر يافت اين درجهء فروتر عاجز بينى و مر درجهء برتر خويشتن سزا نبينى تا با يافته را [
b
54 ] ناسپاس نشوى ، چنانكه بر تو ياد كرده شده است و ليكن جهد كنى تا همه مؤمنان را عزيز دارى . هر كسى را بهاندازهء حال وى . و باللّه [ ؟ ! ] .