و در معانى اخبار آورده است از رسول - صلى اللّه عليه و سلّم - كه چنين گفت كه گفتار « لا إله إلّا اللّه محمّد رسول اللّه » مر خلق را از عذاب خداوند تعالى برهاند تا آنگاه كه بدانجاى نرسد كه از نقصان دين خويش باك ندارد . چون دنياى ايشان به سلامت بود [ ه ] بود . و به روايت ديگر تا آنگاهى اين كلمهء ايشان را از عذاب خداى تعالى برهاند كه اين جهان را بدان جهان نگزينند . چون گزيدند ، آنگاه به زبان گويند : « لا إله إلّا اللّه محمّد رسول اللّه » . از مولى تعالى فرمان آيد كه دروغ مىگويند . و حقيقت آن است كه اين كلمه راستترين سخنان است و ليكن چون گروش [
a
54 ] از باطن رفته بود و اين گفتار از وى به زبان همچون دروغ بود ، چون در دل گروش نبود . چه هركه را گروش بود در دل اگر از معصيت نشكيبد يا وقتى به حرام اندر افتد از آن بترسد و باك بدارد و آن را پيشه نسازد .
و آنكه به خبر آمده است از رسول - عليه السّلام - كه چنين فرموده است : « اتّقوا فراسة المؤمن ، فإنّه ينظر بنور اللّه - تعالى - » . گفت : بپرهيزيد از فراست مؤمن چه وى به نور خداى عزّ و جلّ بيند .
و به خبرى ديگر آمده است : « إنّ للّه - تعالى - ثلاث مائة و ستين نظرة إلى قلب المؤمن » .
گفت : خداوند تعالى را سيصد و شصت نظر رحمت است به دل مؤمن . و مراد از عدد - و اللّه اعلم - بيان بسيارى رحمت است ، چه اندر صفت مولى تعالى پيش و سپس اندر نيايد و نظر مولى تعالى عدد برندارد .
و مانند اين خبرها كه آمده است به حقّ مؤمنى بود كه وى به درجهء برتر بود و وفاى ايمان به جاى تواند آوردن . تا بنده وفاى ايمان به جاى نيارد ، نور يقين وى قوّت نگيرد و فراست وى درست نشود . چه اهل معرفت چنين گفتهاند كه فراست اهل ايمان را بود . مراد آن بود - و اللّه اعلم - كه هركه را پاس باطن بود كه به ظاهر دست از معاصى بازدارد و به باطن چون به خواست معصيت پديد آيد از دل دور تواند كردن تا خواست نگردد فراست اين كس درست نگردد چه فراست ديدن است به نور دل . و اهل معرفت چنين گفتهاند كه اين وعدهء سيصد و شصت نظر رحمت به دل هر مؤمنى نيست ، چه نظر بىاثر رحمت نبود و هروقتى كه رحمت مولى تعالى بسيار گردد ، بر دل مؤمن هرآينه اثر پديد آيد . و يك اثر رحمت آن بود كه