نقل كلام به آن علّت مىكنيم ، پس اگر باز مىگردد ، دور لازم مىآيد و اگر الى غير النهايه مىرود ، تسلسل لازم مىآيد ؛ و دور و تسلسل هر دو باطل است به بديهه يا به دليل « 1 » ؛ پس وجود ممكن باطل باشد ؛ و به حسب فرض ما واجب هم موجود نيست . پس هيچ چيز از ممكن و واجب در خارج نباشد ؛ [ 18 ] فثبت الملازمة .
و وجه دوم آن است كه چون واجب موجود نباشد ، ممكن هم موجود نباشد اصلا . از براى آنكه وجود ممكن نمىتواند بود الّا از واجب ، « 2 » و چون واجب موجود نيست ، پس ممكن هم موجود نباشد ، فثبت الملازمة . قال الشيخ فى تعليقاته : « و من خواصّ ممكن الوجود أنّه يحتاج إلى شىء واجب وجود حتّى يوجده « 3 » » « 4 » .
اشراق در ازليت ، ابديت و خالقيت واجب
بدان كه چون واجب ؛ يعنى موجود مستغنى از سبب ، به ذات خود موجود باشد ، پس فرض عدم او ممكن نباشد ، پس واجب باقى و ازلى و ابدى و سرمدى باشد ؛ و از آن حيثيت كه وجود ما عداى او از اوست ، خالق و صانع و بارى باشد .
تحقيق در اينكه وجود واجب ، عين ذات اوست
بدان كه وجود خاصّ واجب ، پيش اماميه و محققّان متكلّمين و صوفيه و حكما ، عين [ 19 ] ذات واجب است و زايد بر ذات نيست . از براى آنكه اگر وجود واجب
هامش
( 1 ) . ح : فخر الدين رازى بر آن رفته در بعضى تصانيف كه بطلان دور بديهى است ، و ابو المعالى جوينى - كه مشهور به امام الحرمين است - بر آن رفته كه بطلان تسلسل بديهى است ؛ و اللّه أعلم . « منه »
( 2 ) . ح : و محقّقان فلاسفه و متكلّمين ، حتّى اماميه و معتزله تمامى متّفقند بر آنكه مؤثّر تامّ مستقلّ در ايجاد اشيا و ممكنات ، منحصر است در واجب ؛ حتّى قالوا : « لا مؤثّر فى الوجود إلّا هو » . و شيخ ابو على در شفا و محقّق طوسى در شرح اشارات و بهمنيار در تحصيل تصريح به اين حصر كردهاند و كفى به دليلا . « منه »
( 3 ) . اصل : يوجد به .
( 4 ) . التعليقات ، ص 53 .