و براى سالها در حوزههاى علميه به عنوان كتاب درسى مطرح بود ؛ و برخى آن را به نظم - فارسى و عربى - در آوردند ، و بسيارى از بزرگان نيز آن را شرح كردند . « 1 »
خواجگى نيز با علم به اهميّت و جايگاه اين اثر در نظام كلامى اسلامى ، در صدد شرح آن برآمد ، و كتاب مفصّلى به زبان عربى در شرح آرا و مبانى كلامى علّامه و نقد اشكالات وارد بر آن نگاشت . او در تاريخ پنجم شعبان سال 952 ه . ق . از تأليف اين اثر فارغ مىشد .
از اين اثر دو نسخه در كتابخانهء آستان قدس رضوى موجود است . « 2 » 3 . شرح فصول نصيريه : خواجه نصير الدين طوسى - قدّس سرّه القدّوسى - ( 597 - 672 ه . ق . ) كه از فحول و بزرگان جهان اسلام به شمار مىآيد ، در زمينهء علم كلام و عقايد ، آثار متعدّد و با ارزشى از خود به جاى گذارده است ، كه همواره در طول تاريخ مطمح نظر انديشمندان مسلمان بوده است . از جملهء آنها رسالهء مختصر الفصول فى الاصول است كه معمولا از آن با نام فصول ياد مىشود .
خواجه در اين اثر خويش ، به شيوهء كلامى ، به اثبات عقايد اماميه مىپردازد ، و در برخى از مباحث - همچون صدور كثرت از وحدت - بر خلاف ديگر آثارش ، آراى حكما را نقد مىكند .
در طول قرنهاى 8 - 10 هجرى ، انديشمندان بسيارى به ترجمه و شرح اين اثر پرداختهاند . از جمله مصنّف ، يك بار به زبان فارسى « 3 » و بار ديگر به عربى ( تحفة الفحول ) اين رسالهء مهمّ كلامى را شرح كرده است .
شرح فارسى مصنّف به شيوهء مزجى است ؛ يعنى بخشى از عبارت فصول را به زبان فارسى آورده و در لابلاى آنها توضيحات خويش را گنجانده است .
عدّهاى معتقدند كه او اين اثر را پيش از تشيّع تأليف كرده است . « 4 » امّا عباراتى در
هامش
( 1 ) . ر . ك : الذريعة إلى تصانيف الشيعة ، ج 13 ، صص 117 - 123 .
( 2 ) . ر . ك : فهرست كتب خطّى كتابخانهء مركزى آستان قدس رضوى ، ج 1 ، صص 141 - 142 .
( 3 ) . در الذريعة إلى تصانيف الشيعة ، ج 13 ، ص 385 ، اين اثر با نام شرح الفصول معرّفى شده است .
( 4 ) . ر . ك : فهرست كتب خطّى كتابخانهء مركزى آستان قدس رضوى ، ج 1 ، ص 153 و فهرست نسخههاى خطّى ، احمد منزوى ، جلد دوم ( 1 ) ، ص 813 .