الف . محقّق لاهيجى : « علم كلام صناعتى نظرى است كه شخص با فراگيرى آن ، قادر به اثبات عقايد دينى خواهد شد » « 1 » ؛ ابن خلدون : « علم كلام ، دانشى است مشتمل بر احتجاج بر عقايد دينى از طريق ادلّهء عقلى و ردّ بدعتگذاران در عقايد و كسانى كه از اعتقادات مذاهب سلف و اهل سنّت منحرف شدهاند » « 2 » ؛ قاضى عضد ايجى : « علم كلام ، علمى است كه شخص در اثر فراگيرى آن ، توان اين را مىيابد كه با به كار بستن ادلّه ، عقايد دينى را اثبات و شبهات را دفع كند » « 3 » ؛ تفتازانى : « علم كلام ، عبارت از علم به قواعد شرعى اعتقادى است كه از دلايل يقينى بدست آيد » « 4 » ؛ استاد شهيد مرتضى مطهّرى : « علم كلام ، علمى است كه دربارهء عقايد اسلامى ؛ يعنى آنچه از نظر اسلام بايد بدان معتقد بود و ايمان داشت ، بحث مىكند ، به اين نحو كه آنها را توضيح مىدهد و دربارهء آنها استدلال مىكند و از آنها دفاع مىنمايد » « 5 » و برخى از پيشينيان : « علم كلام ، دانشى است كه از موجود مطلق ، و بنابر قواعد اسلامى بحث مىكند » « 6 » .
ب . محمّد ابو الفضل ، مشهور به حميد مفتى : « علم كلام ، علمى است كه بحث كرده مىشود در وى از ذات و صفات اللّه - تعالى و تقدّس - و از احوال ممكنات در مبدأ و معاد بر قانون اسلام » « 7 » ؛ مير سيّد شريف جرجانى : « علم كلام ، دانشى است كه از امورى بحث مىكند كه از طريق آنها معرفت به معاد و متعلّقات آن ؛ يعنى بهشت ، دوزخ ، صراط ، ميزان ، ثواب و عقاب حاصل مىشود » « 8 » ؛ قاضى ارموى : « در علم كلام از صفات ثبوتيه و صفات سلبيه و افعال الهى بحث مىشود ، اعمّ از آنچه كه مربوط به امور دنيوى است ، مانند چگونگى حدوث عالم و صدور آن از خداوند ، و خلق افعال بندگان و چگونگى نظام عالم - يعنى بحث در نبوّت و لواحق
هامش
( 1 ) . شوارق الالهام ، ص 5 .
( 2 ) . مقدمة ابن خلدون ، ص 458 .
( 3 ) . المواقف ، ص 7 .
( 4 ) . شرح المقاصد ، ج 1 ، ص 165 .
( 5 ) . مجموعهء آثار ، ج 3 ، ص 57 .
( 6 ) . قيد « بنابر قواعد اسلامى » براى اخراج فلسفه است . چه موضوع فلسفه نيز موجود مطلق - موجود بما هو موجود - است .
( 7 ) . قاموس البحرين ، ص 43 .
( 8 ) . التعريفات ، ص 80 .