و بعضى از متأخّران معتزله گفتهاند كه عاجزان مكلّفند به آنكه اوايل دلايل كه زود به افهام مىرسد بشنوند . پس اگر فهم كنند ايشان را كافى است و مكلّف به تلخيص عبارت نيستند ؛ و اگر چنان عاجزند [ 227 ] كه اوايل نمىفهمند و ممكن نيست ايشان را وقوف بر آن ، پس اين طايفه مكلّف نيستند و آفريده شدهاند اين نوع از آدميان از براى انتفاع مكلّفين به اين آدميان در دنيا ، جهت قيام به مصالح ضروريه و اقسام معاونات در جزويات مهمّات ، همچنان چه گاو و خر جهت انتفاع آدميان به ايشان آفريده [ شده ] اند . قال فى شرح المقاصد : « و هم كثير من العوام و العبيد و النسوان » « 1 » .
و بىشبهه « 2 » اين سخن باطل است . چه تخصيص تكليف به خواصّ نوع انسان و اخراج اكثر عوام از دايرهء تكليف ، خلاف اجماع است و خلاف « 3 » عمل پيغمبر - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - و اللّه المستعان و عليه التكلان [ 228 ] .
اشراق در بيان مراد از مقلّد
بدان كه مقصود از اين مقلّدى كه صحّت ايمان و عدم صحّت ايمان او متنازع فيه است ، طايفهاىاند از مؤمنان كه در شواهق جبال و رؤوس اظلال مىباشند و هرگز فكر در ملكوت سماوات و ارضين نكردهاند و احوال نبىّ - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم « 4 » - و ما أتى به من المعجزات پيش ايشان به تواتر ثابت نشده ، بلكه « 5 » ايشان همين دانستهاند كه شخصى خبر كرده ايشان را به آنچه لازم است بر ايشان و تصديق آن كس كردهاند در آنكه ايشان را خبر كرده ، به مجرّد اخبار ايشان ، بىفكرى و تأمّل در دليلى ؛ نه « 6 » آن طايفه كه نشو « 7 » و نما در ديار اسلام كردهاند از شهرهاى
هامش
( 1 ) . شرح المقاصد ، ج 5 ، ص 223 .
( 2 ) . ش : شبه .
( 3 ) . س : - خلاف .
( 4 ) . ش : صلوات اللّه و سلامه عليه و على آله و سلّم .
( 5 ) . ش : بلك .
( 6 ) . س : به .
( 7 ) . اصل : نشا .