سبحانه حاصل مىشود . پس واجب باشد و إلّا لازم آيد نقض غرض ، و نقض غرض قبيح است و ترك قبيح واجب است .
تفريع در اقسام لطف و احكام آن
بدان كه لطف بر دو قسم است . از براى آنكه لطف يا مصلحت است در دين يا مصلحت است در دنيا ؛ و مصلحت يا مضرّت است يا منفعت است ؛ و مضرّت يا الم است يا مرض يا غلا و « 1 » گرانى اقوات يا غير اينها « 2 » .
و به هر حال ، پيش اماميه و معتزله ، بر حقّ سبحانه واجب است كه عوض [ 101 ] مضرّت و آلام انام و عموم هموم و تقويت منافع و جميع پريشانيهاى حقير و عظيم ، به بندگان برساند ، مگر المى كه جزاى گناهى باشد كه از بنده صادر شده باشد كه ايصال عوض آن بر حقّ تعالى واجب نيست .
پس هر المى كه مىرسد ، اگر از جانب حقّ سبحانه است ، واجب است عوض آن بر حقّ سبحانه ؛ و اگر از جانب بندگان است يا حيوانى از حيوانات عجم ، انتصاف « 3 » و انتقام آن بر حقّ سبحانه واجب است ، چنان چه بعد از اين دليل مىآيد .
و المها كه از اين بندگان به حيوانات مأكول اللحم مىرسد ، مثل آنكه ايشان را ذبح مىكنند و مىخورند به امر الهى ، و ديگر آلام كه به حيوانات غير فواسق خمس [ 102 ] مىرسد از مكلّفين ، واجب است بر اللّه تعالى كه عوض آن آلام به حيوانات رساند در دنيا « 4 » يا در آخرت ؛ به آنكه حيوانات به بهشت برند و در ايشان عقل و علم بيآفريند تا بدانند كه آن ، عوض آن آلام است ، قيل و نعم ما قيل :
ستم از غمزه مياموز كه در مذهب عشق
هر عمل اجرى و هر كرده جزايى دارد
هامش
( 1 ) . س : - و .
( 2 ) . س : + است .
( 3 ) . انتصاف عبارت است از ايصال عوض الم به كسى كه المى به او رسيده است .
( 4 ) . س : + و .