و ظاهر [ 67 ] آن است كه به معنى علم بر وجه جزئى است به مسموعات و مبصرات بر وجهى كه در انسان است ، لكن نه به آلت است . چه به برهان عقلى حقّ سبحانه منزّه از آلت است .
و قال بعض المحقّقين : و الأولى أن يقال لمّا ورد النقل بهما آمنّا بذلك و عرفنا أنّهما لا يكونان بالآلتين المعروفتين و اعترفنا بعدم الوقوف على حقيقتهما ؛ و اللّه أعلم .
تحقيق در اينكه حقّ تعالى متكلّم است
بدان كه حقّ - سبحانه و تعالى - به اتّفاق جميع انبيا - صلوات اللّه و سلامه عليهم - و ملّيّين متكلّم است و اين به تواتر ثابت شده از انبيا ، سلام اللّه عليهم .
و دليل بر ثبوت اين صفت اجماع انبيا است - سلام اللّه عليهم - بر اين ، و ليكن اختلافى عظيم در معنى متكلّميت [ 68 ] و كلام حقّ سبحانه ميان امّت واقع شده ، و بر سر اين مسئله فتنههاى عظيم در اسلام دست داده .
و از جهت بحث كلام الهى در اين علم ، اين علم مسمّى به علم كلام « 1 » شده ، و گاهى كلام هم مىگويند .
و تحرير نزاع و « 2 » تحقيق خلاف آن است كه : حقيقت تكلّم و كلام به معناى مصدرى ، تعيين هيئات حروف است در هواى خارج فم ، به معاونت مخارج « 3 » حروف و آلات ، و كلام به معنى متكلّم به ، عرضى است قائم به هوا ، نه به متكلّم ، كما لا يخفى « 4 » على اولى النهى . و شكّ نيست كه تكلّم به اين معنا در حقّ سبحانه متصوّر نيست . چه « 5 » اين معنا محتاج است به هوا [ 69 ] و آلات و مخارج ، و حقّ سبحانه منزّه است از مخارج و آلات و احتياج به هوا . پس لابدّ است از تأويلى در
هامش
( 1 ) . در ارتباط با وجه تسميهء علم ر . ك : قاموس البحرين ، صص 46 - 47 .
( 2 ) . س : - و .
( 3 ) . س : - مخارج .
( 4 ) . س : يخفى .
( 5 ) . س : - چه .