شك و تحقيق [ لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ . . .
]
مخالفان را اعتقاد آن است كه مدلول كريمه
« لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَ أَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً »
را دلالت است بر رضاى حق تعالى از جماعت تحت شجرة
و هرگاه عمل بگفتهء قرآن نمائيد ، بايد كه حكم بر رضاى حق تعالى از ايشان كنيد .
اين شك بغايت ناصواب است ، زيرا كه تواند بود كه حق تعالى در تعليق رضاى بمؤمنين اراده اخراج غير مؤمن نموده باشد ، بنابراين كه در تحت شجره چون مؤمن و منافق حاضر بودند ، غرض الهى به اين تعلق يافته كه حضرت رسالت را از حقيقت جماعت مذكوره مطلع ساخته بيان فرمايد كه نه آن است كه حق تعالى از عامّه حاضران تحت شجره راضى و خشنود است ، بلكه رضاى الهى منحصر است در موصوفان بصفت ايمان ، و الّا ذكر كلمه مؤمنين ، با آنكه أخصر از آن مثل الذين و امثال آن بلافايده باشد .
و آنچه در اين آيه مشعر است به اين مدّعى كلمه طيّبه
« فَعَلِمَ ما فِي قُلُوبِهِمْ »
است ، چه در ظاهر فايده ديگر بر آن مترتب نيست ، مگر اشارت به جماعت منافقان تحت شجره باشد ، و ابو حنيفه كه امام اهل خلاف است ، بمانند آن دليل استدلال كرده است كه كفّار مكلف به نماز نيستند و مستند او كريمه
« إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً »
است كه بمفهومها دلالت بر اخراج كفره دارد ، و ما نحن فيه نيز ازين قبيل است كه ذكر مؤمنين من حيث المفهوم مفيد اخراج منافقان است .
و بالجمله حصول رضاى حق تعالى در آن مقام ، موقوف بر تحقق ايمان و وقوع بيعت در تحت شجره است و اينكه عامه اصحاب موصوف به اين دو وصف باشند اول بحث است .