و نظير اين معنى آنكه مهندس چون طرح عمارتى رقم كشد در آن امر ملاحظهء وصفى كند كه نسبت با جميع آن عمارت من حيث المجموع اولى و اليق باشد و بحسب مصلحت كل خانه تعيين موضعى از براى مجلس و مكانى براى دهليز و محلى براى متوضا و غيرها نمايد و در اين صورت نظر بمجموع خانه لايق بهر محل ، آن است كه مهندس تعيين نموده ، اگر چه نظر به هريك از اجزا اليق نباشد كه مثلا مجلس باشد .
همچنين معمار قدرت الهى نيز طرح عالم بر وجهى رقم كشيده كه نسبت با مجموع من حيث المجموع اصلح باشد ، گرچه نظر با خصوص هر يك از اجزا خلاف اليق نمايد .
و اين مقدمه را بر اين وجه بيان كردهاند كه كل عالم را اوضاع مختلفه متصور است ، و شكي نيست كه عالم باعتبار آن وضع كه اصلح و اكمل باشد انسب بمبدا كامل من جميع الوجوه است ، پس البته بر آن وجه موجود خواهد شد چه هر چند مناسبت ميان فاعل و قابل بيشتر باشد ، افاده و استفاده بيشتر واقع شود .
و ائمه كشف و شهود در اين مقدمه بيان ديگر فرمودهاند ، و آن اين است كه اگر وجهى ديگر در نظام كل عالم اليق از آنچه واقع است ممكن بودى ، البته بر آن وجه واقع شدى ، چه بر تقدير عدم وقوع حال از دو بيرون نيست : يا حق تعالى را معلوم است كه آن وجه اليق است و اصلح ؟ يا معلوم نيست ؟ و بر تقدير اخير جهل بر اللّه تعالى لازم آيد تعالى عن ذلك و بر تقدير اول عجز يا بخل چه اگر قادر نباشد با وجود امكان عجز لازم آيد ، و اگر قادر باشد و ايجاد نكند بخل « تعالى اللّه عما يقول الظالمون علوا كبيرا »
و بالجمله هر چه در عالم واقع مىشود متضمن مصلحت است در نظام كل عالم اگر چه مفوت مصلحت جزويه باشد نظر بفرد معين و بحسب عقول قاصره
لطائف غيبيه ( آيات العقائد ) ( فارسى ) — صفحة 195
مساهمون: مير سيد محمد علوى عاملى
ص١٩٥