لطيفة ملكوتيه [ در اراءة ملكوت به ابراهيم خليل ]
« وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ * فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ * فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ * فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِيفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ »
.
بر متدرب در علوم عقليّه مخفى نخواهد بود كه اين آيه تفصيل سابقه و تنبيه بر طريق استدلال بر مطالب حقه است .
« وَ كَذلِكَ نُرِي »
يعنى مانند آنچه وصف كرديم از گفتهء ابراهيم عليه السّلام درين آيه يا مثل آن تعريف و شناخت كه در آيهء سابقه است از علم بآيات آفاقى و انفسى شناسانديم حضرت ابراهيم عليه السّلام را ملكوت آسمانها و زمين . و بعضى را اعتقاد آنكه معنى
« وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ »
آنست كه اى محمّد چنانچه ملكوت آسمانها و زمين را به تو نموديم ، ابراهيم را نيز نموده بوديم ، و ملكوت فعلوت از ملك بفتح ميم و لام است ، بواسطه مبالغه واو و تا را در او زياده كردند چنانچه رهبوت و رحموت و جبروت ، و در مثل است كه « رهبوت خير من رحموت » يعنى مردم از تو ترسند به از آن باشد كه بر تو بخشايند .
و قبل ازين مذكور گرديد آيات ملكوت بر سبيل اجمال و ليكن اگر چه ديگر عجايب و غرايب آسمان مضمر است عجائب زمين مظهر است ، و اگر سنبله و ميزان چرخ بعيد الدور است ، سنبل و ضيمران خاك قريب النّور است ، سنگ بدخشان را ، رنك و طراوت داد و در لعاب زنبور شفا و حلاوت نهاد ، در يك جوهر استعداد خل و خمر و بر يك شاخ اجتماع خار و تمر دليل است ، بر وجوب وجود او ، هر كه درين تركيبات و ترتيبات سخن عناصر گفت ، از عقل قاصر بود و هر كه حوالت