كرديم ، درست شد كه مر مبدع حق را صورتى « 1 » نيست و او معلوم نيست ( مگر « 2 » ) به طريق « 3 » اثبات حق محض و بس . ( و ) دليل بر درستى اين قول آن است كه فعل بارى كه او مخصّص نفس و جسم است ، اندر جسم نيست و آنچه فعل او اندر جسم نباشد ، مر او را حركت نباشد و آنچه مر او را عرضى نباشد از اعراض و نه حركت و نه صورت كز او بدان فعل آيد ، او جوهر نباشد . پس بارى - سبحانه و تعالى - جوهر نيست ، بل مجوهر الجواهر است . از بهر آنكه درست كرديم كه جواهر به صورتهاى خويش كز ايشان بدان فعل آيد مخصوصاند از مخصّصى كه مر ايشان را مخصوص كرده است بدان ، و مر او « 4 » را خود صورتى و مخصّصى نيست . و نيز عقل جز مر « 5 » فاعل را و منفعل را چيزى نداند و فاعل ينبوع الحركات است و منفعل قابل الحركات است ، از بهر آنكه حركت فعل است . پس ( نفس ) جز به پرورش بسيار و تزكيت و تصفيت كه از عقل يابد ، به اثبات مبدع حق نرسد و نتواند تصوّر كردن كه آنچه او نه متحرّك باشد ( و نه محرّك ) و نه ساكن ، حىّ باشد .
و بدانچه « 6 » علم توحيد برتر از همهء علوم است « 7 » ، مر نفس را جز به گردن دادن مر علماى دين حق را و به تدريج بدين مرتبتها بر آمدن ، بدين ( علم ) رسيدن نيست و اين كارى دشوار است مگر بر نفوسى كه به عنايت الهى مخصوص شوند .
و علّت اختصاص نفس بدين عنايت ، صبر او باشد بر آموختن و متابعت علما ، چنان كه خداى تعالى همىگويد ، قوله :
وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ
« 8 » ، و علما « 9 » دانند كه حقيقت نماز متابعت امام باشد كه او به علم
هامش
( 1 ) .CB: صورت .
( 2 ) .B: - مگر .
( 3 ) .A: دليل .
( 4 ) .CB: آن .
( 5 ) .CB: - مر .
( 6 ) .CBA: آنچه . / تصحيح قياسى /
( 7 ) .CBA: + و . / تصحيح قياسى /
( 8 ) . البقرة ( 2 ) : 45 .
( 9 ) .c: عقلا .