است ، و از اين چيزها هيچ چيز چنين نيست . و حكم او مانندهء « 1 » اين فيلسوف باشد كه « 2 » بدانچه اندر سه يك از يك حاسّت از جملهء پنج حواس بيافت ، حكم كرد كه اندر هر پنج حواس اين حكم كه من اندر اين يك سه يك حاسّتى يافتم روان است تا چو از آن بازجويند ، جهل و غفلت او ظاهر شود ، چنين كه ظاهر كرديم جهل و سفاهت او را . )
بل ( كه ) گوييم كه لذّت چيزى ديگر است ( و راحت از رنج چيز ديگر . ) امّا لذّت آن است [ كه ] چو مردم از حال طبيعى بدان برسد شادمانه و تازه شود و چو از آن بازماند رنجه شود ، چنان كه ( چو ) از حال درويشى و گرسنگى و تشنگى و تنهايى به توانگرى و طعام و شراب و محدّث و مونس و جز آن رسد ( شادمانه ) و تازه شود ، و چو از آن بازماند ، بر حال پيشين خويش نماند ، بل ( كه ) رنجه شود . و راحت از رنج آن است كه ( چو ) مردم از آن به حال طبيعى خويش بازگردد ، بر حال خويش ماند ، چنان كه چو از تندرستى به بيمارى شود رنجه شود و چو از آن بيمارى درست شود ( و « 3 » ) به حال پيشين خويش بازگردد ، نه لذّت يابد و نه رنج البتّه . و اكنون كه از ردّ قول اين مرد در اين معنى پرداختيم و ميان لذّت و ميان راحت از رنج فرق كرديم ، اندر مراتب لذّات سخن گوييم ، چنان كه به آغاز اين قول وعده كرديم .
گوييم كه لذّت يافتن مر نفس راست و ما مر نفس را به ظهور افعال او يابيم و فعل نفس اندر طبايع پديد آمده است . و طبيعت به سه مرتبت است : يكى آن است كه ميل و حركت او سوى حواشى عالم است ، و ديگر آن است كه ميل و حركت او سوى مركز عالم است ، و سه ديگر آن است كه حركت او به گرد امّهات است كه به گرد مركز اندر آمدهاند . و همچنين نفس كه وجود او به ظهور فعل اوست نيز به سه مرتبت است : يكى نفس نباتى است كه غذا پذيرد و بيفزايد ، و
هامش
( 1 ) .C: مانند .
( 2 ) .CB: - كه . / تصحيح قياسى /
( 3 ) .CBA: - و . / تصحيح قياسى /