نبشتهء خداى است ، با اين قول برابر است و اين قول خداوند ( اين « 1 » ) صنع « 2 » است ، چنان كه رسول او گفت .
و به باقى آيت ، آفريدگار مردم را از خلاف اين فعلها بازداشته است و اندر آفرينش همچنين است . نبينى كه ميان آب و ميان آتش و ميان هوا و ميان خاك نيكويى كردن و يارى دادنى نيست مر يكديگر را ، بل ( كه ) بازداشته است از هر يكى مر آن بيگانهء خويش را از خاص فعل او بدانچه مر يكديگر را منكران و بيگانگانند ؟ و چو افتادن آب اندر آتش و باد اندر خاك زشت است وز آن فساد همى حاصل آيد ، خداى تعالى بدين ترتيب كه اندر تركيب عالم است ، آتش را از آب بازداشته است بدانچه هوا را به ميان آب و آتش جاى داده است تا فساد نكنند ، و همچنين مر باد را از خاك بازداشته است بدانچه آب را اندر ميان هوا و خاك جاى داده است تا فساد نكنند كه اندر اوفتادن « 3 » آتش با آب و خاك با باد منكر است و فاحش .
و اين نيز مصالح كلّى است كه خداى مر طبايع را از اين فاحشها و منكرها به آفرينش كرده است . از آن گفت :
وَ يَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ
« 4 » [ كه اين معانى اندر آفرينش نبشته ديد . و اگر كسى گويد كه ] اگر مصنّف اين كتاب اين سخن ( راست ) گفت ، چرا همهء قرآن را از آفرينش تفسير نكرد ؟ جواب ما مر او را آن است كه گوييم : ما به برهان عقلى درست كرديم مر سخن خداى را با مردم از راه نبشته ، نه به آواز و حروف ، و درست كرديم كه خوانندهء نبشتهء خداى رسول نويسنده باشد ، [ و ما دعوى ] نكنيم به پيغامبرى ، بل كه من بندهاى از بندگان خاندان باشم « 5 » . و آنچه اهل دين حق بر آن است ، از كلمهء اخلاص بيان آن را از
هامش
( 1 ) .B: - اين .
( 2 ) .A: صنعت .
( 3 ) .A: افتادن .
( 4 ) . النحل ( 16 ) : 90 .
( 5 ) .CB: خاندان رسول خدايم .