فلك ، و همىگويد : از اجسام آنچه سختتر است تاريكتر است و تركيب همه اجسام از اجزاى هيولى است با جزوهاى خلا - يعنى مكان مطلق - و اندر تركيب خاك جزوهاى هيولى بيشتر از آن است كه اندر تركيب آب است و جزوهاى خلا اندر خاك كمتر است و اندر آب بيشتر است و از آن است كه آب سبكتر از خاك است و آب نرم و روشن است و خاك سخت و تاريك است ، و همچنين به ترتيب جزوهاى هيولى اندر آب بيشتر از آن است كه اندر هواست و جزوهاى خلا اندر هوا بيشتر از آن است كه اندر آب است و جزوهاى هيولى اندر هوا بيشتر از آن است كه اندر آتش است و جزوهاى خلا اندر آتش بيشتر از آن است كه اندر هواست ، و تفاوتى كه هست ميان اين اجسام اندر سبكى و گرانى و روشنى و تيرگى ، به سبب تفاوت اجزاى اين دو جوهر است اندر تركيب ايشان . اين دعوىهاى خصم ماست كه ياد كرديم . )
( و ما گوييم : اندر ردّ اين قول كه دعوى اين مرد است « 1 » بدانچه همىگويد :
هيولى قديم است ، همى ردّ كند مر ديگر دعوى او را كه همىكند بدانچه همىگويد : اين اعراض اندر هيولى به سبب اين تركيب آمده است . از بهر آنكه قديم آن باشد كه زمان او نامتناهى باشد و اگر زمان هيولى اندر بىتركيبى نامتناهى بودى سپرى نشدى و اگر آن زمان بر وى « 2 » بر نگذشتى به تركيب نرسيدى و چارهاى نيست از آنكه اوّل زمان تركيب هيولى آخر زمان بىتركيبى او بود ، پس زمان بىتركيبى او بىنهايت نبود ، بلكه نهايت زمان بىتركيبى او آن ساعت بود كه آغاز تركيب او اندر آن بود . و اگر زمان بىتركيبى هيولى را آغاز نبودى ، به انجام نرسيدى ، از بهر آنكه زمان به اقرار محمّد زكريّا مدّت است و مدّت كشيدگى باشد و كشيدگى اگر از آغازى « 3 » نرود ، به انجامى « 4 » نرسد . و چو مدّت بىتركيبى هيولى به اقرار خصم ما سپرى شد ، اين سخن دليل است بر آنكه مر آن مدّت را آغازى بود . پس مر زمان
هامش
( 1 ) .B: - است .
( 2 ) .B: - بر وى .
( 3 ) .C: آغاز .
( 4 ) .C: انجام .