« اين ابو الحسن بيهقى از مشاهير علماى عصر خود بوده و كتب نفيسهء بسيارى به زبان عربى و فارسى تأليف نموده است . ياقوت در معجم الادباء ج 5 ص 208 - 218 در ترجمهء حال او هفتاد و چهار عدد از مؤلّفات او را باسم و رسم مىشمرد ، و همچنين حاجى خليفه در كشف الظّنون در مواضع مختلفه عدّهء كثيرى از تأليفات او را ذكر نموده است بدبختانه از جميع اين كتب نفيسه جز همين تاريخ بيهق حاضر و جز تتمّهء صوان الحكمة در تاريخ حكما گويا چيزى بدست نمانده است .
از جملهء كتب بسيار معروف مؤلّف ذيلى بوده است بر تاريخ يمينى موسوم به « مشارب التّجارب و غوارب الغرائب » و مشتمل بوده است بر وقايع تاريخى ايران در مدّت صد و پنجاه سال از همانجا كه تاريخ يمينى ختم مىشود يعنى از حدود سنهء 410 الى حدود 560 هجرى ، و بعبارة اخرى شامل بوده است تقريبا تاريخ تمام دورهء غزنويّه و تمام دورهء سلجوقيّه و نيمهء اوّل دورهء خوارزمشاهيّه را ، ياقوت در معجم الادباء مكرّر از اين كتاب نقل كرده است ، و همچنين ابن الاثير در تاريخ كامل ، و ابن أبي اصيبعة در طبقات الاطبّاء ، و عطاملك جوينى در تاريخ جهانگشا ؛ هر كدام فقراتى از اين كتاب نقل كردهاند ، و حمد اللّه مستوفى در ديباچهء تاريخ گزيده آن را از مآخذ خود مىشمرد ، و از اين جا معلوم مىشود كه اين كتاب بطور قطع تا اواسط قرن هشتم موجود بوده است ، بدبختانه در كتابخانههاى اروپا كه فهارس مطبوعه دارند تاكنون اثرى از اين كتاب نفيس بدست نيامده است ولى هيچ مستبعد نيست كه در ايران يا در تركيّه يا در ساير ممالك اسلامى شرقى مثل هندوستان و افغانستان و تركستان نسخهاى يا نسخى از آن موجود باشد و وقتى بدست بيايد » .
چون مشارب التّجارب مشتمل بر شرح حال ابو الحسن بيهقى ( ره ) بود از اين جهت آنچه در كلام قزوينى ( ره ) دربارهء آن ياد شده بود در اينجا نقل كرديم طالب همهء كلام آن مرحوم بمقدّمهء تاريخ بيهق رجوع كند و اگر مقام گنجايش مىداشت همهء آن را كه در غايت متانت و دقّت و پر از فايده است در اينجا نقل مىكردم .
نگارنده گويد : خوشبختانه سيّد محسن عاملي ( ره ) در اعيان الشّيعة و شيخ
تعليقات نقض ( فارسى ) — صفحة 560
مساهمون: السيد جلال الدين الحسيني الأرموي المحدث
ص٥٦٠