علمى در اين مرحله باخذ نتايج بسيار موفّق آمد و خدمات شايان بحفظ و تأييد و تثبيت اصول ديانتى مذهب شيعهء اثنى عشريّه كرد كه ذكر او را در تاريخ اين مذهب مخلّد كرده و او را در اين فرقه شايستهء لقب « شيخ المتكلّمين » نموده است .
اگرچه ابو سهل نوبختى در علم كلام شاگرد متكلّمين اوّليّهء شيعه است و مسائلى را كه دفاع كرده پيش از او ديگران مطرح و پس از مباحثات بسيار در تأليفات خود مدوّن ساخته بودند ، ولى ابو سهل چنان كه از ملاحظهء فهرست مؤلّفات او و بعضى اشارات ديگر بر مىآيد در تكميل علم كلام مطابق مذهب اماميّه دو كار كرده است كه از أهم مسائل و از هر جهت قابل توجه و يادداشت است :
1 - در اصول يعنى اعتقاديّات ، ابو سهل علاوه بر دفاع از عقايدى كه يك عدّه از متكلّمين امامى قبل از او آنها را بنابر تصويب ائمّهء هدى و قبول جمهور اماميّه مدوّن كرده بودند ، پيروى از اصول اعتزال را بيش از پيش در تقرير مسائل كلامى مطابق عقيدهء اماميّه پذيرفته ؛ مخصوصا فرقهء قطعيّه را از بعضى تهمتها كه در باب رؤيت و تشبيه و تجسيم و غيره دامنگير يك عدّه از متكلّمين اوّليّهء فرقهء اماميه شده بود ، خلاص كرده و صريحا مثل معتزله خود را طرفدار « محال بودن رؤيت خداى تعالى » و « حدوث عالم » و مخالف با جبريّه در باب « مخلوق » و « استطاعت » اعلان نموده است ، و در باب « انسان » و ردّ « اصحاب صفات » نيز مسلك معتزله را پيش گرفته و از اين تاريخ دو مذهب معتزلى و امامى زيادتر از سابق بهم نزديك شد ، و شاگردان ابو سهل هم بعد از او همان عقايد را تقريبا بدون تغييرات زياد در ميان اماميّه منتشر ساختند .
2 - در باب مسئلهء امامت كه از اهمّ مسائل مختلف فيها بين فرق اسلامى بود متكلّمين امامى قبل از ابو سهل بشرحيكه ديديم هر يك مقالاتى يا كتبى پرداخته و بيشتر يا ادلّهء سمعيّه و نقليّه موضوع نصّ جلى و خفى و اثبات خلافت بلافصل حضرت علىّ بن ابى طالب و حقّانيّت امامت فرزندان آن حضرت را پيش كشيده بودند ؛ ولى ابو سهل نوبختى و دو نفر از معاصرين او يعنى خواهرزادهاش ابو محمّد
تعليقات نقض ( فارسى ) — صفحة 471
مساهمون: السيد جلال الدين الحسيني الأرموي المحدث
ص٤٧١