جعفرى و مسلك اثنا عشرى اذعان و اعتراف نمودهاند از اين روى از نقل كلمات ساير بزرگان كه نوعا متشابه بهم است صرف نظر كرده و بنقل برخى از بيانات كه بسيار ممتّع و مفيد و مستند بمآخذ معتمده و مناسب با اين تعليقات است مىپردازيم .
استاد فقيد عباس اقبال آشتيانى ( ره ) در خاندان نوبختى گفته ( ص 96 - 124 ) :
« أبو سهل اسماعيل بن على ( 237 - 311 ) يكى از بزرگترين افراد خاندان نوبختى بلكه مشهورترين ايشان ابو سهل اسماعيل بن علىّ بن اسحاق بن ابى سهل بن نوبخت است كه در زمان خود كه مقارن ايّام غيبت صغرى است از بزرگان رؤساى شيعه ، و از مشاهير متكلّمين فرقهء اماميّه ، و از شعر او مصنّفين و مشوّقين ادب و شعر ، و مصدر مشاغل ادارى بوده ، و در ديوان خلافت مقامى قريب بمقام وزارت داشته ، و در تأييد مذهب شيعهء اماميّه و ردّ مؤلّفات مخالفين اين فرقه كتب بسيار تأليف كرده بوده است .
ابو سهل اسماعيل يكى از آل نوبخت است كه نسبة از احوال او اطّلاعات مفصّلترى در دست است ، چه به همين مناسبت اهمّيّت مقام و كثرت تأليفات مورّخين قديم و علماى اخبار و رجال بضبط احوال و اسامى تأليفات و نقل اقوال او بيشتر توجّه كردهاند .
اگرچه ابو سهل كاتبى بليغ و شاعر نيز بوده « 1 » و در دستگاه خلافت مقامات ادارى مهمّ داشته ولى اعتبار و اشتهار عمدهء او به همان اشتغال بعلم كلام و احتجاج با مخالفين اماميّه و سعى در وارد كردن مسئلهء امامت است در جزء اصول ؛ و بيشتر كتب او نيز راجع به همين موضوعهاست ؛ بخصوص كه اگر گفتهء بحترى شاعر مقرون بغرض نباشد شعر او لطفى نداشته و مطابق حكميّت اين گوينده در حكم مضغ آب و خالى از طعم و معنى بوده « 2 » و در مشاغل ادارى نيز از او اثرى نمانده است كه چندان مهمّ و موجب بلند نامى او شده باشد .
هامش
( 1 ) - تاريخ الاسلام ذهبىbo 6 lofنسخهء كتابخانهء ملى پاريس .
( 2 ) - الاغانى ج 18 ؛ ص 170 .