دوزخ جاى گزيد - خدايش لعنت كناد و بنياد پيروانش را از بيخ و بن بركناد » .
( اين بود محصّل كلام مؤلّف مفيد العلوم ) نگارنده گويد : تنبيه بر سه امر در اينجا لازم است :
1 - از مذكور بودن اين مطالب در كتاب « مفيد العلوم » نامبرده معلوم مىشود كه آن كتاب تأليف ابو بكر خوارزمى معروف مستغنى از تعريف و توصيف نيست چنان كه جماعتى آن را بوى نسبت دادهاند زيرا وفات وى بسال سيصد و هشتاد و سه بوده و اين قضايا مدّتهاى مديد بعد از اين تاريخ واقع شده است پس آن كتاب تأليف كسى ديگر است و آيا آن مؤلّف نيز از اهل خوارزم بوده و كنيهاش ابو بكر بوده چنان كه نوعا در پشت نسخ متعدّدهء مطبوعه مؤلّف و مؤلّف را چنين معرّفى كردهاند : « مفيد العلوم و مبيد الهموم تأليف الشّيخ الإمام العلّامة جمال الدّين أبي بكر الخوارزمى - رحمه اللّه تعالى - » و يا امر بر خلاف اين است قابل بررسى و تحقيق است با توجّه باينكه مطالب كتاب بسيار بسيار مهمّ و تأليفى است در حدّ خود ممتّع و ارزنده ليكن مطالب دور از حقيقت و اغراق آميز نيز در آن ديده مىشود پس بايد مطاوى آن به نظر دقّت و تحقيق سنجيده شود و خوض در اين مطلب خارج از موضوع بحث ماست مگر آن مقدار در اينجا كه مربوط بكلام مورد بحث است .
2 - وجه تغافل خلفا و سلاطين و امرا از دفع شرّ حسن صبّاح و همكارى تاج الملك مرزبان با او در جاى ديگر نقض مذكور است به اين عبارت ( ص 511 - 512 چاپ اوّل ) :
« چون خبر رفتن او [ يعنى حسن صبّاح ] بالموت خرّ - بها اللّه - شايع و فاش شد سلطان بدانست كه تاج الملك مستوفى همكار او بوده و ديگران پوشيده مىداشتهاند و چون سلطان بپيكار با روم و اوز كند و خصومت بافضلون گنجهء و طلب فتح قلعهء او مشغول بود به آن نمىپرداخت كه آن مور را پيش از آنكه مار شود بمالد تا فتنه قوى گشت و امام مستظهر در آن تغافل مىكرد ( تا آخر ) » و ارباب تواريخ نيز بنظاير اين بيانات تصريح كردهاند ليكن پوشيده نماناد كه وجه تغافل تنها كثرت مشاغل سلاطين سلجوقى و اشتغال ايشان به كارهاى مهمّ ديگر نبوده بلكه امرى ديگر نيز بنيان اين
تعليقات نقض ( فارسى ) — صفحة 284
مساهمون: السيد جلال الدين الحسيني الأرموي المحدث
ص٢٨٤