كرد و زور و سعى ما در اين باب فايده نخواهد نمود ، و راست گفته است زيراكه اعتقادات بقهر و غلبه حاصل نخواهد شد و باكراه نمىتوان اعتقاد در كسى پديد آورد ( انتهى ) » .
نگارنده گويد : سخنى كه مستنصر خليفه گفته است : « هذا أمر سماويّ لا يحصل باجتهادنا ( تا آخر ) » از مصاديق جليّهء « كلام الملوك ملوك الكلام » است آرى :
« سخن شاه شاه هر سخن است » و علاوه بر گواهى عقل بصحّت اين مدّعا ملاحظهء قضاياى تاريخى قدرتهاى بسيار مهمّ عالم و تصرّفات بو الهوسانهء ايشان در امور دينى ، و تحوّلات حيرتآميز و شگفتانگيز ادوار جهان است زيرا كه نوعا بر خلاف تمايلات صاحبان آن قدرتها حقايق دينى بر سر جاى خود باقى مىماند و آن قدرتهاى محيّر العقول فنا و زوال مىپذيرد ، و صاحبان آن قدرتها بدنامى جهانى براى خود در صفحهء روزگار باقى مىگذارند بلكه خسران ابدى و عذاب سرمدى براى خود ذخيره ميكنند
فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ
تعليقهء 20 ( ص 35 ؛ س 12 ) سرهنگ ساوتگين
اينكه مصنّف ( ره ) گفته : « در آن تاريخ كه سرهنگ ساوتگين جامع جديد ميكرد براى اصحاب الحديث » .
سرهنگ ساوتگين از امراى بسيار با كفايت و خيّر و نيكنام و معروف زمان سلاجقه بوده است .
عماد كاتب در تواريخ آل سلجوق گفته ( 18 ) :
« و هرب البساسيريّ الى حلّة دبيس بن عليّ بن مزيد و قدولّت سعادته فهو مطلق في زي مقيّد فسيّر السّلطان وراءه عسكرا مقدّموه سرهنگ ساوتكين و انوشروان و خمارتكين الطّغرائيّ و أردم ، و أنفذ معهم ابن منيع الخفاجيّ فواقعوا البساسيريّ و أوقعوه و وقع في فرسه سهم رميت به فرمته ، و حام حوله حماته فماحمته ،