بذات شخص ، و گويند جملهء اعراض از اصوات و غيرها باقيند ، و گويند علم نه مقدور بندگانست و ايشان و رمّاني از معتزله گويند الوان الّا در مكان نتواند بود و بتقدير مكان كون نباشد ، و بعضى ازيشان گويند قرآن معجزست از جهت اخبارى چند كه بود و آنچه خواهد بود نه از جهت نظم و تأليف و فصاحت ، و گويند خلق عير مخلوق بود زيرا كه اختلاف الفاظ دليل بود بر اختلاف معانى ، و گويند ارادت و كراهيّت يكى باشد و هميشه مريد بود بارادتى كه آن كراهيّت بود در ذات بارى تعالى و اصل آنست كه اين خلاف معتقد ايشانست و گويند صفت و وصف دو معنيند مختلف ، صفت قائم بود بذات و آن الّا بصدق نباشد و صفت قائم بود بذات و روا بود كه صدق نباشد و در كلام و تكلّم همين معنى گويند ، و گويند يك علم را تعلق بود ببيشتر از يك معلوم بر طريق تفضيل در شاهد و غايب ، و گويند مخلوقات محتاج تخليق باشند از قبل خداى تعالى ، و گويند ايلام اموات بىروح جايز بود پس ايشان را لازم شود كه ايلام جمله جمادات جايز دارند تا اگر قومى بر كوه خواهند رفتن و يكى ازيشان گويد بدين كوه مرويد امروز كه كوه را درد سر مىكند اين سخن راست بود بر اصل ايشان ، و گويند ايمان قولست فحسب ، و گويند ابو ذرّ رسول را گفت من مؤمنم انشاء اللّه ، رسول گفت تو در ايمان بشكّى بگو من مؤمنم حقّا كما اسلفت ، يعنى آنچه از پيش كردهام از گناهان اگر خداى خواهد بيامرزد و اگر خواهد مرا عقوبت كند ، و گويند ايمان آنست كه از دل حاصل شود چون گفتند بلى ، و لا إله الّا اللّه محمّد رسول اللّه از مرتدّ بعد از ارتداد نه ايمان باشد ، و گويند ايمان منافق و آن انبيا و رسل و ملائكه يكسان بود ، و گويند منافق مؤمن حقيقيست اگر چه هميشه در دوزخ بود و گويند عمّار را چون مشركان اكراه كردند بر كلمهء كفر و او كلمه بگفت كافر حقيقى بود و اگر چه او هميشه در بهشت باشد و گويند معرفت نه كسبيست و شايد كه خداى تعالى هميشه در خلق آفريند بى انكه ما را در آن فعل باشد و نشايد كه خلق را امر كنند بدان ، ايشان را گوئيم چون ايمان آن بود كه در زبان حاصل شد تكرار شهادتين نه ايمان بود و جز از مرتدّان هيچ آدمى مأمور نباشد بمعرفت و مكلّف نباشند و اين نزد جملهء امّت كفرست ، و
تبصرة العوام في معرفة مقالات الأنام ( فارسى ) — صفحة 73
مساهمون: سيد مرتضى بن داعى حسنى رازى ( داعى الاسلام )
ص٧٣