هجرى تأليف يافتهاند نه بنام سيّد مرتضى بن داعى و نه بنام كسى ديگر مذكور نيست و اين ظاهرا دليل است بر آنكه اين كتاب بعد از عهد شيخ منتجب الدّين و ابن شهر آشوب تأليف شده است .
بارى با اين مقدّمات در نسبت تبصرة العوام بسيّد مرتضى بن قاسم داعى حسنى نيز اشكالاتى پيش ميآيد كه با معلومات ناقصى كه على العجاله در باب كتاب تبصرة - العوام و سيّد مرتضى بن داعى در دست داريم نميتوانيم آنها را حلّ كنيم و قطعا بگوئيم كه اين كتاب تأليف سيّد مرتضى بن داعى مذكور هست يا نه .
مستشرق معروف انگليسى ريو « 1 » كه گويا بهيچوجه از سيّد مرتضى بن داعى خبرى نداشته اين كتاب را از تأليفات سيّد مرتضى علم الهدى نامى غير از سيّد شريف مرتضى علم الهدى علىّ بن الحسين موسوى معروف ميداند كه در نيمهء اوّل قرن هفتم هجرى ميزيسته و در جزء نسخ خطّى موزهء بريتانيا مجموعهاى هست بنام كيفيّات النّسخ كه منتخبى است از چندين كتاب از جمله در آن مجموعه استخراجاتى از كتابى هست بنام انساب نامه در ترجمهء احوال ائمّه كه آن را سيّد ابو تراب نامى در سال 653 بايران آورده و اندكى بعد از اين تاريخ كتاب مزبور را شخصى بنام و لقب سيّد مرتضى علم الهدى از عربى به فارسى ترجمه كرده است « 2 » .
اين سيّد مرتضى علم الهدى كه ظاهرا در خراسان نيز ميزيسته و زمانش ( حدود سال 653 ) با زمان تأليف تبصرة العوام درست مقارن است احتمال بسيار قوى ميرود كه مطابق حدس ريو از روى ذكرى كه در بعضى از نسخ خطّى تبصرة العوام از شخصى باسم سيّد مرتضى علم الهدى بعنوان مؤلّف اين كتاب هست مؤلّف واقعى كتاب مزبور باشد امّا اين سيّد مرتضى علم الهدى كه بوده و شرح حال او را كجا ميتوان بدست آورد معلوم نيست و راقم اين سطور نتوانستم در كتب رجال و فهرستهاى مشايخ
هامش
( 1 )ueiR( 2 ) رجوع كنيد بفهرست نسخ فارسي موزهء بريتانيا تأليف ريو ج 1 ص 140 و ج 3 ص 1061 و 1801