باشد ، و به زبان اگر دل بسنده نباشد ، و به دست باشد اگر آن دو بىنياز نكنند ، و اگر لازم باشد به شمشير . و در اين باره ، به آيات چندى اعتماد مىكردند ، از آن جمله :
« و بايد از شما امّتى ( - گروهى ) باشند كه به سوى نيكى فرا خوانند ، و به كار پسنديده بفرمايند ، و از ناپسنديده باز زنند ، و اين گروه رستگارانند » . ( آل عمران ، 3 / آيهء 104 ) .
و به احاديث زيادى نيز اعتماد مىكردند ، از آن جمله :
« هركس از شما منكرى ديد آن را به دست دگرگون سازد ، اگر نتوانست به زبان بكند ، و اگر نتوانست به دل بكند ، و اين ضعيفترين ايمان است » . « 1 »
و بنابراين مبدأ ، معتزله به تعقيب ، و اضطهاد « 2 » مخالفان خود مىپرداختند ، و در مواردى حتى قساوت و سختدلى از خود نشان مىدادند .
5 . منزلت ميان دو منزلت .
معتزله ، اعتقاد خود را دربارهء « پايگاهى ، ميان دو پايگاه » به شكل سادهيى آغاز كردند ؛ يعنى در مورد مرتكب كبيره بدين حكم كردند كه او نه مؤمن و نه كافر است ، بلكه فاسق است ، و بدين ترتيب فسق را منزلتى سوم و مستقلّ از دو پايگاه ايمان و كفر قرار دادند ، و آن را ميانه ( - وسط ) آن دو دانستند و گفتند : مرتكب كبيره از مؤمن فروتر ولى از كافر برتر است ، او به پايگاه ايمان بر نمىرود ، ولى به حضيض كفر هم نمىافتد . و اين قول ايشان برتر از يك مسألهء فقهى - اخلاقى نيست ، و از لحاظ كلّى چندان اهمّيّتى ندارد . و شكّى نيست كه معتزله انديشهء « پايگاه ميان دو پايگاه » را در آغاز از مصادر اسلامى گرفتند . چه در قرآن مجيد آياتى است كه اشاره به « راه ميانه » دارد و آن را مىپسندد . از آن جمله است :
1 .
« وَ كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ »
( بقره ، 2 / آيهء 137 )
و اين چنين شما را امتى ميانه كرديم تا بر مردمان گواهان باشيد .
2 .
« وَ لا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً »
و دست خود را به گردن خويش مبند [ - امساك مكن ] و آن را يكسره مگشاى [ - باد دستى و افراط مكن ] كه سرزنش شده و حسرت زده بنشينى .
3 .
وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَ لا تُخافِتْ بِها وَ ابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا
( اسراء ، 17 / آيهء 110 ) .
و نماز خود را سخت آشكار و بلند مخوان و آن را پنهان [ و آهسته نيز ] مخوان ، بلكه
هامش
( 1 ) . مسلم ، صحيح ، 2 / 22 - 25 .
( 2 ) .Execution )تعقيب دينى - كيشپژوهى - )