صادق آمد حديث « كان اللّه و لم يكن معه شيء » . « 1 » و به حقيقت ذات هر چيز كه بنگرى ، « لم يكن ثمّ كان » حقيقت دارد ؛ كما قال أمير المؤمنين عليه السّلام : « المستشهد بحدوث الأشياء على ازليّته ، و بفنائها على دوامه » ؛ « 2 » يعنى دليل است حدوث اشيا بر ازليت او ، و فناى آنها بر بقاى او ، « فكلّ شيء فان و يبقى وجه ربّك ذو الجلال و الإكرام » . [ فرد : ] « 3 »
مر او را سزد كبريا و منى * كه ملكش قديم است و ذاتش غنى
« 4 » و حدوثى كه تمام ملل و ارباب شرايع اتفاق كردهاند و ضرورى دين شمردهاند ، برمىگردد به عدم واقعى نفس الأمرى از براى اشيا قبل از جعل جاعل ، و تأثير فاعل به طريقهء جناب سيد الحكما ، مير داماد قدس سرّه ، يا به طريقهء اهل كشف و شهود از عرفاى كاملين ، نه به طور متكلمين ، كه به زمان موهوم قبل از ايجاد متوهم باشى و مفيد فايده نباشد و هزار گونه اعتراضات لازم آيد .
در هر حال ، سؤال نمىشود از اوّل خلقت و آفرينش به لفظ « متى » ، كه كى خلق كرد خداى تعالى عالم را ؛ چرا كه « متى » سؤال از زمان است و زمان هم از عالم است . پس نشايد كه قبل از ايجاد عالم ، زمان موجود باشد ؛ چرا كه قدم زمان لازم آيد يا حدوث آن در زمان ديگر . و اين مستلزم تسلسل است . و چون در تنگناى زمان واقع شدهاند ، همهء چيزها را حتى واجب الوجود و افعال او را زمانى قياس كنند . [ فرد : ] « 5 »
لا مكانى كه در او نور خداست * ماضى و مستقبل و حالش كجاست ؟ « 6 »
« ليس عند ربّك صباح و لا مساء » . « 7 »
هامش
( 1 ) . صدوق ، توحيد ، ص 226 ، ش 7 .
( 2 ) . عيون اخبار الرضا عليه السّلام ، ج 1 ، ص 121 ، ش 15 : « الحمد للّه الّذي لا من شيء كان ، و لا من شيء كوّن ما قد كان ، المستشهد بحدوث الأشياء على أزليّته ، و بما و سمها به من العجز على قدرته ، و بما اضطرّها إليه من الفناء على دوامه ، . . . » .
( 3 ) . ب : ندارد .
( 4 ) . كليات سعدى ، بوستان ، باب اوّل ، ص 219 .
( 5 ) . ب : ندارد .
( 6 ) . مثنوى معنوى ، دفتر سوم ، ص 155 .
( 7 ) . مجمع البحرين ، ج 2 ، ص 382 .