صريح است بر صحت اين مدعا . فرد :
اگر هفت درياست يك قطره نيست * وگر آفتاب است يك ذره نيست
« 1 »
كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ
« 2 »
وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ
. « 3 »
نور شانزدهم در بيان معناى وجوب و امكان و امتناع
بدان كه ثبوت هر محمولى از براى ذات موضوع ، از سه وجه خالى نيست : يا اين است كه ضرورى الثبوت است ، يا ضرورى العدم يا متساوى الطّرفين است .
قسم اوّل را وجوب ، و ثانى را امتناع ، و ثالث را امكان خوانند . و اينها مستغنى باشند از تعريف ، و آنچه در مقام تعريف ذكر كردهاند ، توضيح است .
و اختلاف كردهاند كه وجوب و امكان آيا در خارج موجودند ، يا اينكه در تحليل عقلى ، ثبوت و تقرر دارند ، و منشأ انتزاع آنها در خارج موجود است ؛ چون فوقيت از براى آسمان ، كه از امور انتزاعيهء موجودهء در عقل است . و معناى وجود فوقيت در خارج ، وجود منتزع منه او است كه آسمان باشد .
محققين از حكما و متكلمين گفتهاند كه از امور خارجيه نيستند ؛ زيرا كه هرگاه در خارج موجود باشند ، اتصاف ماهيات آنها به وجود ، خالى نخواهد بود از يكى از سه جهت ، و نقل كلام مىشود به آن جهات ، و اين مستلزم تسلسل است .
و قائلين به وجود جهات در خارج ، گفتهاند كه هرگاه امكان و وجوب از امور عدميه باشند ، لازم آيد كه ممكن ممكن نباشد ؛ زيرا كه در اين صورت ، فرق نيست در
هامش
( 1 ) . كليات سعدى ، بوستان ، باب سوم ، ص 302 :كه گر آفتاب است يك ذره نيست * و گر هفت درياست يك قطره نيست( 2 ) . الف و ب : كل شيء فان .
( 3 ) . رحمان ( 55 ) آيهء 26 و 27 .