برگردانيدن جوهر نفس و مزاج روح انسانى را به حد اعتدال . و مقام عدالت كه حد وسط اخلاق باشد كه « خير الأمور أوسطها » اشاره به اين است ؛ زيرا كه هر صفت كمال ، متوسط است در بين افراط و تفريط ، كه صفات نقصاند ؛ مثلا علم ، كه صفت كمال است ، متوسط است بين بلاهت و جربزه ، كه هر دو نقصاند ، و شجاعت ، كه متوسط است در بين جبن و تهور ، و سخاوت ، كه واقع است در ميان اسراف و بخل . پس همهء آداب و قانون شرايع [ براى ] حركت كردن نفس است بر وسط اخلاق و عدل و [ انصاف ] « 1 » . و اين مقام عدالت و حكمت است و مايل شدن به يكى از دو طرف افراط و تفريط ، انحراف از جادهء مستقيم شرع است و واقع [ شدن ] « 2 » نفس است در هلاكت و گرفتار شدن به عذاب ابدى ؛ و آنچه در خبر رسيده است كه « الصّورة الإنسانية هي الصّراط المستقيم » ، « 3 » اشاره به اين مقام است .
و از اينجا است كه حكيم طوسى - قدّس نفسه القدّوسى - فرموده است كه صراط ، كه از مو باريكتر و از شمشير تيزتر است ، صورت اين حقيقت است كه هر كس در دنيا بر عدل اخلاق حركت كرده ، به طرف افراط و تفريط مايل نشده باشد ، از جسر جهنم مىگذرد و و اصل مىشود به رحمت حق . و اگر - نعوذ باللّه - منحرف شده باشد ، ساقط مىشود در جهنم . « 4 » و - ان شاء اللّه - تحقيق اين مقامات در طى مقاصد آتيه خواهد شد .
و مذاق اكابر عرفا و عموم اهل اللّه اين است كه ملكات رذيله ، مجسّم مىشود در عالم آخرت به صور موذيه ، از عقارب و حيات و آتش و غيرها ، و ملكات حميده مجسّم مىشود به صور حسنه ، از حور و قصور و فواكه و ساير مستلذات بهشت .
هامش
( 1 ) . الف و ب : اوصاف .
( 2 ) . الف : ندارد .
( 3 ) . تفسير صافى ، ج 1 ، ص 72 : قال الصادق عليه السّلام : « إنّ الصورة الإنسانيّة هي الطريق المستقيم إلى كلّ خير ، و الجسر المدود بين الجنّة و النار » .
( 4 ) . آغاز و انجام ، ص 33 . همچنين ر . ك : تفسير قمى ، ج 1 ، ص 29 .