فإنّ المال فان عن قريب * و إنّ العلم باق لا يزال
« 1 » حاصل ابيات وافى هدايات آن كه : راضى شديم قسمتى را كه خداى تعالى در ميان ما و دشمنان ما كرده است كه قسمت ما را علم و دانايى قرار داده و قسمت دشمنان ما را مال و زخارف فانيه نموده ، و علم باقى است كه هرگز ضايع نمىشود و مال عن قريب زايل و فانى خواهد بود .
و أجلّ علوم ، علم به معالم دين مبين است و آن ، منقسم است به دو قسم : علم اصول دين كه عبارت است از شناسايى ذات حق و صفات كاملهء او تعالى و معرفت انبيا و اوليا و اعتقاد به معاد ؛ و ديگر علم فروع « 2 » دين كه عبارت است از علم به كيفيت آداب و سنن و فروض و اوامر و نواهى و حدود احكام الهى ؛ چنان چه تفصيل آن در كتب فقهيه مبرهن است و مندرج است و در آن علم تهذيب اخلاق ، كه حكما تعبير از آن به حكمت عمليه كردهاند .
و كمال [ نفس ناطقهء ] « 3 » انسانى به علم و عمل است . و در قسم اوّل شرط است اجتهاد و تحصيل يقين و عدم اكتفا به تقليد غير ، به اتفاق تمام اهل ايمان ؛ به خلاف قسم دوم كه كافى است حصول مظنه از تقليد يا اجتهاد در ادلهء ظنيه .
پس شروع شد در تحقيق پاره [ اى ] از مسائل ضروريهء دينيه ، كه تعلق دارد به حكمت نظرى با ادلهء قاطعه از عقل و نقل و مؤيّدات ذوقيه و شواهد ملكوتيه و لوامع قدسيه ، كه مقتبس است از مشكات نبوت و ولايت ، با اعتراض از طريقهء جدل و اعتساف و احتراز از شيوهء اهل كلام ، كه بجز قيل و قال و لاطايل ، ثمرى بر آن مترتب نيست .
خود آن كس كه ز شهر آشنايى است * داند كه متاع ما كجايى است
« 4 »
هامش
( 1 ) . بحار الأنوار ، ج 34 ، ص 7 .
( 2 ) . ب : علم به فروع .
( 3 ) . الف : ناطقه نفس .
( 4 ) . كليات نظامى ، ليلى و مجنون ( در شكايت حسودان ) ، ص 316 .