و محقق طوسى رحمه اللّه در نقد محصل آورده كه :
« معتزله بر آنند كه ملائكه و جن و شياطين حقايق مختلفه نيستند ، بلكه همگى حقيقت واحدهاند . و تفاوت ميان ايشان نيست مگر به عوارض و افعال . پس آنان كه نكنند و نخواهند مگر خيرات ، ملائكه باشند . و آنان كه صادر نشود از ايشان مگر شرور ، شياطين . و يا آنكه گاه مرتكب خير و گاه مرتكب شر باشند ، جن . و از اين جهت است كه ابليس را شمردهاند گاهى از ملائكه ، و گاهى از جن » . « 1 »
و علّامه تفتازانى در شرح مقاصد گفته :
« قائلين از فلاسفه به وجود جن و شياطين ، بر آنند كه جن جواهر مجردهاند كه ايشان را تصرف و تأثير در اجسام عنصريه هست ، بىآنكه متعلق باشند به اجسام ؛ مانند تعلقى كه نفوس ناطقهء انسانيه را است به ابدان . و شياطين عبارت از قواى متخيله است در مضار انسان از حيثيت مستولى شدن بر قوهء عاقله و بازداشتن از توجه به جانب قدس و اكتساب كمالات عقليه ، ميل فرمودند « 2 » به اتباع شهوات و لذّات جسميه » . « 3 »
و شيخ ابو على در رسالهء حدود گفته :
« الجن هو حيوان هوائي ناطق مشفّ الجرم ، من شأنه أن يتشكّل بأشكال مختلفة .
و ليس هذا رسم بل معنا اسمه » . « 4 »
و سيد الحكماء و المتكلمين قدس سرّه در قبسات گفته :
« و الحقّ ما ذهب إليه حكماء « 5 » الإسلام : أنّ الجنّ ليست أجساما و لا جسمانيّة ، بل هي الموجودات المجرّدة « 6 » ؛ مخالفة بالماهية للنفوس البشريّة ، متعلّقة بأجساد
هامش
( 1 ) . محصل افكار المتقدمين ، ص 142 .
( 2 ) . الف و ب : فرمودن .
( 3 ) . شرح المقاصد ، ج 3 ، ص 366 .
( 4 ) . رسالهء حدود ، ص 27 ، ش 22 .
( 5 ) . مصدر : شركاء الصناعة من حكماء .
( 6 ) . مصدر : موجودات مجردة .