تقصير باشد » ؛ « 1 » يعنى حركت كردن بر عدل و وسط اخلاق و اجتناب از افراط و تفريط كه آن را عدالت گويند ، كه خير الامور أوسطها ؛ زيرا كه هر صفت كمالى متوسط است در بين دو صفت نقص ؛ چون شجاعت كه متوسط است بين تهور و جبن . و مانند سخاوت كه واقع است در بين بخل و اسراف ، و علم كه در بين جربزه و بلاهت است ، و هكذا .
صراط المستقيم شريعت ، عبارت است از حركت نمودن بر وسط اخلاق و احتراز از تفريط و افراط در تمام افعال . و اين حقيقت ممثل است در عالم آخرت به جسرى كه از مو باريكتر و از شمشير تيزتر است ؛ زيرا كه حركت نمودن بر عدل اخلاق امرى است مشكل . پس هرگاه در دار دنيا بر صراط شريعت مرور نموده ، راه شرع را رفته باشد ، گذشتن از صراط بر او آسان شود و چون ميدان وسيعى مشاهده نمايد . و هرگاه آن راه را نرفته باشد و منحرف شده باشد از جادهء شريعت « 2 » ، كه صراط المستقيم است ، چون موى باريك بيند و پاى او لغزيده ، ساقط در دركات جحيم شود كه صورت اخلاق مذمومه است .
و راجع است به همين معنا هرگاه صراط تفسير به امام زمان شود ؛ زيرا كه ولى اللّه صراط است . و هر كه به طريقهء متابعت او مسلوك داشت ، مرور تواند بر جسر جهنم ، و الا كه انحراف ورزيد ، ساقط شد در هاويه .
و همچنين هرگاه تفسير شود صراط به صورت انسانيت ؛ زيرا كه هر كس به مقتضاى انسانيت ، كه تربيت قوهء نظرى و عملى است ، عمل كرد ، بگذرد از صراط قيامت ، و الا از انسانيت منحرف شده ، طريقهء بهايم و دواب را مسلوك داشت ، ساقط شود در دركات هاويهء طبيعت و شهوت و حرص و غيرها . پس مآل كل به سوى يك معنا است .
هامش
( 1 ) . تفسير امام عسكرى عليه السّلام ، ص 44 ، ش 20 : قال الإمام عليه السّلام : « . . . و الصراط المستقيم هو صراطان . صراط في الدنيا و صراط في الآخرة ، فأمّا الطريق المستقيم في الدنيا ، فهو ما قصر عن العلو و ارتفع عن التقصير و استقام ، فلم يعدل إلى شيء من الباطل . . . » .
( 2 ) . الف : ابتدا « شريعت » ، سپس بالاى آن « شرع » نوشته شده است .