نه در اين عالم . و اينكه گفتيم : در بدن مثالى است ، منافى اين سخن نيست ؛ چنانچه در تحقيق بدن مثالى بر تو ممثل خواهد شد .
و فى الجمله بايد اعتقاد نمود به عذاب قبر و سؤال نكيرين و ممثل شدن اعمال صالحه در قبر به نور و روشنايى و فواكه و اثمار و مطعومات و مشروبات لذيذه ، و تجسم افعال زشت به صور مظلمهء كريهه و حيّات و عقارب و انواع عذاب را ما شاء اللّه .
و از بعضى از اخبار مستفاد مىشود كه سؤال قبر ، مخصوص كسانى است كه محض ايمان يا محض كفر داشته باشند ؛ و اما اوساط الناس مفروغ عنه باشند تا روز قيامت . « 1 » و شايد سرّ آن اين باشد كه كاملين به محض موت ، درجات و دركات و نتايج اعمال و ثمرات افعال خود را بينند ؛ و لكن ناقصين كه نه در ايمان كاملاند و نه در كفر ، قوهء مشاهده به محض موت ندارند ، و اللّه اعلم .
و چون روح - چنانچه دانستى - به واسطهء اتحاد با بدن ، خود را مقبور مىبيند و در محلى كه مدفون است ، ساكن است تا حدى كه رفع علاقه از بدن شود و بدن پوسيده خاك گردد ، آن وقت به واسطهء عدم علاقه ، به هر جا كه مناسب اوست ، سير كند ؛ چنانچه در اخبار است كه ارواح مؤمنين در وادى السلام حلقه حلقه مىنشينند و با يكديگر مختلط مىگردند . و ارواح اشرار در برهوت معذب باشند تا نفخ صور . و به سبب علاقهء روح با بدن ، تلاوت قرآن و تلقين ميت و غيره بر سر قبر او كنند .
و اما زيارت مشاهده مشرفه به واسطهء تشريف آن زمين است از جسد مطهر اولياء اللّه ، اگر چه اجساد مطهره منتقل به عرش شوند ، « 2 » كما ورد في الأخبار . « 3 »
هامش
( 1 ) . تصحيح الاعتقاد ، ص 100 .
( 2 ) . علّامه مجلسى دربارهء انتقال اجساد ائمه عليهم السّلام نقدى دارد ( ر . ك : بحار الأنوار ، ج 100 ، ص 130 و 131 ) .
( 3 ) . تهذيب الاحكام ، ج 6 ، ص 106 ، ش 185 : سمعت أبا عبد الله عليه السّلام يقول : « لا تمكث جثّة نبيّ و لا وصيّ نبيّ في الأرض