بشنود ، بلكه در عالم مثال و برزخ است و چشم روح و زبان و گوش و حواس او ، در بدن مثالى ، اين احوال را مىبيند . و مراد از زنده شدن در قبر و سؤال و جواب آن همين است . و فى الحقيقه زندگى در قبر و سؤال و جواب و عذاب و راحت و غير آن ، در متن واقع و نفس الأمر محقق است . و لازم نيست كه هر امر نفس الأمرى را گرفتاران زندان طبيعت و غافلان اسرار شريعت بدانند و ببينند . « 1 » « لهم « 2 » قلوب لا يفقهون بها و لهم آذان لا يسمعون بها » « 3 » الخ . هرگاه هر چيز را ببيند ، « 4 » چرا ملائكه را نبيند « 5 » و آواز تسبيح ايشان را نشنود ؟
و در اخبار است كه گوسفندان كه به يك مرتبه رم مىكنند ، از شنيدن آواز و فرياد ميت است در قبر . و هرگاه انسان مىشنيدى ، از خوف و اضطراب هلاك شدى . « 6 »
جمعى كه به غير از محسوسات ، شىء ديگر ادراك نكرده بودند و عالم وجود را همين عالم حس پنداشتند و شك در صدق صاحب شريعت داشتند ، دهان اموات خود را پر از آرد كرده ، بعد از يك روز يا دو روز از دفن او قبر را شكافته ، آن آرد را در دهن ميت به نهج اوّل مىديدند و اعتراض نموده كه سؤال و جواب قبر اگر حق بودى ، آرد ريخته شدى و اگر مار و كژدم و آتش و عذاب قبر صدق بودى ، بايد ما مىديديم .
بلى خفاش اگر آفتاب عالم تاب را نبيند ، « 7 » آفتاب معدوم نشود .
آرى سؤال و جواب با گوش و زبان همين بدن است ؛ ولى در ظرف عالم ديگر ،
هامش
( 1 ) . الف : ببينند .
( 2 ) . الف و ب : أم لهم .
( 3 ) . اعراف ( 7 ) آيهء 179 :لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ.
( 4 ) . الف : به بيند .
( 5 ) . الف : نه بيند .
( 6 ) . كافى ، ج 3 ، ص 233 : قال النبي صلّى اللّه عليه و آله : « إني كنت أنظر إلى الإبل و الغنم و أنا أرعاها ، و ليس من نبيّ إلّا و قد رعى الغنم ، و كنت أنظر إليها قبل النبوّة و هي متمكّنة في المكينة ، ما حولها شيء يحيّجها حتى تذعر فتطير ، فأقول : ما هذا ، و أعجب حتى حدّثني جبرئيل عليه السّلام : إنّ الكافر يضرب ضربة ، ما خلق اللّه شيئا إلّا سمعها ، و يذعر لها إلّا الثقلين ، فقلت : ذلك لضربة الكافر ، فنعوذ باللّه من عذاب القبر » .
( 7 ) . الف و ب : ببيند .