[ تعالى ] « 1 » :
بِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ
« 2 » أى بالحقيقة النّورية نزل على قلب النّبى صلّى اللّه عليه و آله .
و بعد از استنارهء نفوس انبيا به نور عقل فعال و به نور عقل كلّ ، و اتحاد با عقل كلّ ، چنانچه در حضرت ختمى مآب صلّى اللّه عليه و آله بود ، تجلى كند انوار علوم بر خيال ايشان و به لباس صورت در آيد . و از آنجا تجلى بر « بنطاسيا » نموده ، الفاظ مسموعه و صور مرئيه شود . و فرق نيست در مشاهده بين اينكه صورت از خارج داخل حس مشترك شود يا از داخل .
و بعد از اتحاد نفس مقدس نبوى صلّى اللّه عليه و آله با عقل كل ، لوح و قلم و عرش و كرسى و تمام بالانشينان صدر مسند جبروت و ملكوت در تحت او واقع شوند و همهء اشيا را در خود و دون خود و از خود بيند و خود را محيط بر كل نگرد ، پس جبرئيل خادمى شود از خدمتكاران او ، و انوار معقوله را از لوح كل به توسط اسرافيل و ميكائيل برداشته ، به عالم مثالى تنزل دهد و در آن عالم به صور مستحسنهء « 3 » جميله بروز نمايد .
و از آنجا در خيال جزوى به صور جزئيه ظهور نموده ، در حس مشترك ، حقيقت جبرئيل به صورت انسان ممثل شده ، آيات قرآنى را در لباس الفاظ مرتبهء مقروئه درآورده ، تلاوت نمايد . و سامعهء حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله استماع نمايد . پس تلاوت جبرئيل آيات قرآنى را صوتى نيست كه قائم به هواى خارج باشد و الا همه كس بايد شنيدى . و متمثل شدن جبرئيل به صورت دحيهء كلبى « 4 » چنان نيست كه در مكان مخصوص در خارج و ظرف مكان باشد ، بلكه در صقع عالم مثال است . و از اين جهت ، كسى او را « 5 » نمىديد و الا بايد همه كس مشاهدهء او مىكرد .
هامش
رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ؛ شعراء ( 26 ) آيهء 193 :نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَو بقره ( 2 ) آيهء 97 :فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ.
( 1 ) . ب : ندارد .
( 2 ) . اسراء ( 17 ) آيهء 105 .
( 3 ) . الف : مستحنه .
( 4 ) . شيخ صدوق ، امالى ، ص 345 ، ش 3 .
( 5 ) . ب : او را كسى .