نور بيست [ و ] ششم در بيان توفيق آيات و اخبار مرويه به خصوص طينت با قواعد عدليه و انطباق با ادلهء عقليه
بعد از آنكه دانستى حقيقت نور و ظلمت و عليين و سجين و عقل و جهل را ، و اينكه هر دو مجهولاند ، يكى بالذات و ديگرى بالعرض - چنانچه در مسألهء جعل وجود و ماهيت مذكور شده - بدان كه مقصود از مخمّر شدن طينت بنى نوع انسان از آب شيرين و تلخ ، رسوخ ملكات حسنه و صفات رذيله است در جوهر ذات و حاق حقيقت او در حيات طبيعى دنيوى ، كه متحرك است الى الدرجات المنيعه أو الى الدركات الخسيسه . و اگر چه دست قدرت ، تخمير او را تمام كند ، لكن خود افعال و حركات و سكنات او نيز از اسباب تعجين و تخمير است ، و « داؤك منك و ما تشعر » . « 1 »
نگويى كه ظواهر اخبار دال است بر اينكه اينها قبل از ايجاد دنيوى بوده ، در عالم ديگر كه آن را عالم ذر گويند ، گويم « 2 » كه :
لا مكانى « 3 » كه در او نور خداست * ماضى و مستقبل و حالش « 4 » كجاست
« 5 » نسبت متغيرات به ثابت از موجودات دهريه ، غير متغيره است . و نسبت به فاعل محيط ، تمام افعال او وقوع دارد ، اگر چه نسبت به ما ، فعلى كه صد سال ديگر بايد صادر شود ، هنوز وقوع نداشته باشد . آفريده است ايزد تعالى زمين شيرين و آب شيرين ، كه عقول و نفوس و علوم و كمالات آنها است ، و زمين شور و آب تلخ ، كه جهل و ظلمت و نقص و كفر و شقاق و بخل و حسد و ساير نقايص است ، و وجود تو را
هامش
( 1 ) . ديوان امير المؤمنين عليه السّلام ، ص 175 .
( 2 ) . ب : گوييم .
( 3 ) . ب : لا ميز .
( 4 ) . الف : حالش ز .
( 5 ) . مثنوى معنوى ، دفتر سوم ، ص 155 .